Luật cần bảo vệ nguồn lực đang nuôi dưỡng kinh tế số
Luật An ninh dữ liệu là dự luật quy định nguyên tắc, biện pháp bảo vệ an ninh dữ liệu, trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân và nội dung quản lý nhà nước trong lĩnh vực này. Dự thảo gồm 6 chương, 29 điều. Quốc hội xem xét dự án luật trong bối cảnh dữ liệu ngày càng có giá trị đối với hoạt động kinh tế và quản trị xã hội. Đại biểu Phạm Công Nguyên nhận định luật là cần thiết khi Việt Nam phát triển kinh tế số và dữ liệu trở thành một nguồn lực quan trọng.
Đây không nên chỉ là một lớp kiểm soát mới. Nếu được thiết kế đúng, luật sẽ giúp người dân và doanh nghiệp tin cậy hơn khi sử dụng dịch vụ số, đồng thời bảo vệ những hệ thống dữ liệu có ảnh hưởng tới an ninh và hoạt động thiết yếu. Các đại biểu tỉnh Quảng Trị tán thành sự cần thiết ban hành luật để đáp ứng chuyển đổi số, tăng cường an ninh dữ liệu và hoàn thiện tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Mục tiêu vì thế phải đi cùng một nguyên tắc: bảo vệ thông tin nhưng không biến tuân thủ thành rào cản phát triển.
Quản lý theo rủi ro, bảo vệ dữ liệu suốt vòng đời
Điểm đáng chú ý của dự thảo là cách quản lý theo 5 cấp độ rủi ro. Chủ quản dữ liệu tự xác định cấp độ, lựa chọn biện pháp bảo vệ tương ứng và chịu trách nhiệm; cơ chế hậu kiểm được đặt làm trọng tâm. Với dữ liệu từ cấp độ 3, chủ quản phải đánh giá tác động và kiểm toán an ninh định kỳ; hệ thống xử lý dữ liệu cấp độ 4 và 5 phải được thẩm định. Cách tiếp cận này có lý: dữ liệu càng nhạy cảm, hậu quả nếu bị xâm phạm càng lớn thì yêu cầu kiểm soát càng nghiêm.
Bảo vệ không thể dừng ở khâu lưu trữ. Dự thảo yêu cầu triển khai biện pháp an ninh xuyên suốt vòng đời dữ liệu, từ thiết kế hệ thống tới khi tiêu hủy. Điều đó có ý nghĩa cụ thể với trí tuệ nhân tạo: phải kiểm soát nguồn gốc và tính nguyên vẹn của dữ liệu huấn luyện, ngăn đầu độc hoặc trích xuất dữ liệu trái phép, đồng thời giữ khả năng con người can thiệp vào quyết định tự động. Đây là nền tảng cần thiết để đổi mới công nghệ không phải đánh đổi bằng sự an toàn của dữ liệu.
Hành lang pháp lý phải thống nhất và dễ thực hiện
Dữ liệu hiện chịu sự điều chỉnh của nhiều luật, trong đó có pháp luật về an ninh mạng, dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và định danh điện tử. Vì vậy, một hành lang pháp lý mới chỉ hữu ích nếu làm rõ luật nào áp dụng trong từng tình huống, thay vì tạo thêm lớp quy định chồng lấn. Đại biểu Nguyễn Ngọc Hà cảnh báo nguyên tắc ưu tiên áp dụng chung trong dự thảo có thể xung đột với các luật liên quan, đồng thời đề nghị rà soát phạm vi và cách phân loại dữ liệu.
Đây là yêu cầu thực tiễn, không phải tiểu tiết kỹ thuật. Một thủ tục trùng lặp có thể làm chậm xử lý dữ liệu hợp pháp; quy định không rõ lại khiến cơ quan quản lý và doanh nghiệp khó xác định trách nhiệm. Dự thảo hướng tới nguyên tắc một bộ hồ sơ, một thủ tục, một đầu mối đối với nội dung trùng lặp, công nhận kết quả đã thực hiện hợp pháp theo luật khác và tích hợp thẩm định, báo cáo trên hệ thống điện tử thống nhất. Nếu được triển khai nhất quán, cách làm này có thể vừa giảm gánh nặng tuân thủ vừa nâng hiệu quả quản lý nhà nước.
Chuyển đổi số cần luật nghiêm nhưng không cứng nhắc
Dự thảo phân công Bộ Công an chủ trì quản lý nhà nước về an ninh dữ liệu, Bộ Quốc phòng phụ trách dữ liệu và hệ thống thông tin quân sự, còn hệ thống thông tin cơ yếu thuộc Ban Cơ yếu Chính phủ. Việc sử dụng tổ chức, biên chế hiện có thay vì lập bộ máy mới là hướng hợp lý, miễn trách nhiệm phối hợp và đầu mối xử lý được quy định đủ rõ. Hiệu quả quản lý không nằm ở số lượng cơ quan, mà ở khả năng xử lý thống nhất, đúng thẩm quyền và kịp thời.
Cân bằng ấy sẽ được thử thách ở các trường hợp cụ thể, chẳng hạn chuyển dữ liệu xuyên biên giới để thực hiện hợp đồng hoặc quan hệ lao động. Dự thảo có quy định miễn thủ tục cho một số trường hợp, kể cả dữ liệu cấp độ 4; đại biểu Nguyễn Ngọc Hà đề nghị thu hẹp diện miễn xuống cấp độ 3 để bảo đảm tương xứng với rủi ro. Ý kiến này cho thấy luật cần phân biệt rõ tiện ích vận hành với mức độ nhạy cảm, đồng thời tránh ngoại lệ quá rộng. Kết luận, Luật An ninh dữ liệu chỉ thật sự phục vụ kinh tế số khi bảo vệ được dữ liệu theo rủi ro, phối hợp được với luật hiện hành và giữ thủ tục ở mức cần thiết.
