Gỗ từng đi qua biển, nay bước vào ngôi nhà
Nội thất gỗ tàu là những món đồ được chế tác từ ván và cấu kiện gỗ thu hồi sau khi tàu, thuyền hết thời hạn sử dụng, giữ lại một phần dấu tích của hành trình trên biển. Ở Hội An, ông Lê Huỳnh Huyên cùng thợ mộc Kim Bồng chọn cách nhìn những thân tàu cũ không như phế liệu, mà như nguồn vật liệu có câu chuyện và cá tính riêng. Năm 2020, ông cùng cộng sự bắt đầu tìm mua vỏ tàu, thuyền đã tháo dỡ, đưa về xưởng Hội An Wood để xử lý và chế tác thành sản phẩm nội, ngoại thất. Ý tưởng ấy nảy sinh giữa lúc dịch Covid-19 làm nhiều thợ mộc thiếu việc, trong khi gỗ từ tàu cũ vẫn còn khả năng sử dụng. Theo tôi, sức hấp dẫn ở đây không nằm ở việc làm cho gỗ trông mới, mà ở cách biến dấu vết của biển thành một phần hữu ích trong đời sống.
Mỗi tấm ván đặt ra một bài toán khác
Tái chế gỗ tàu không phải chuyện cưa xẻ rồi lắp ráp theo một khuôn mẫu cố định. Ván thu hồi có hình dáng, kích thước và mức độ hư hại khác nhau; bên trong có thể còn đinh, sắt, sơn cũ và muối ngấm. Vì thế, người thợ phải kiểm tra, phân loại, làm sạch và xử lý cong vênh trước khi nghĩ đến sản phẩm cuối cùng. Gỗ tốt có thể trở thành mặt bàn, cánh tủ hay khung cửa; những phần cong, nhỏ hoặc có hình thù đặc biệt có thể được tận dụng làm chi tiết trang trí. Một vết đinh hay mảng màu loang có thể được giữ lại nếu không ảnh hưởng đến độ bền, còn phần hỏng kết cấu phải loại bỏ. Cách làm này đòi hỏi nhiều công sức, bởi mỗi món gần như cần một quyết định thiết kế riêng. Chính giới hạn của vật liệu khiến tay nghề quan sát và tính toán trở nên quan trọng.
Người thợ không áp một vẻ hoàn thiện đồng nhất lên mọi tấm ván; họ tìm cách để công năng mới không xóa mất lịch sử cũ.
Tay nghề làm nên đồ gỗ độc bản
Từ những thanh gỗ mang đường cong thân tàu, thợ mộc Hội An tạo nên bàn, ghế, giường, tủ, cửa và đồ trang trí. Người thợ thiết kế, ghép nối, bào dựng khung rồi chạm khắc theo hình dáng vốn có của gỗ, thay vì cố ép mọi chi tiết vào một dáng chuẩn. Những lỗ đinh, vết xước và màu sẫm sau nhiều năm phơi nắng, chịu gió biển trở thành dấu hiệu nhận diện, gợi tinh thần Wabi-sabi: vẻ đẹp nằm cả trong những nét không hoàn hảo. Bởi không có hai tấm gỗ hoàn toàn giống nhau, sản phẩm hoàn thiện cũng khó lặp lại nguyên vẹn. Đây là lý do nội thất gỗ tàu có sức hút với người thích vật liệu tự nhiên và muốn không gian sống tránh cảm giác sản xuất hàng loạt. Giá trị thủ công không chỉ nằm ở đường chạm; nó còn nằm ở sự tiết chế, biết giữ nét cũ mà vẫn làm ra món đồ chắc chắn, tiện dụng.
Từ xưởng Kim Bồng đến không gian sống
Hành trình biến gỗ cũ thành sản phẩm có ích còn tạo công việc cho một đội ngũ thợ lành nghề. Cơ sở của ông Huyên thu mua 10–12 tàu gỗ cũ mỗi năm, chế tác thành hàng nghìn sản phẩm nội, ngoại thất và đồ trang trí. Khoảng 40 lao động tham gia các khâu từ tháo dỡ, xử lý gỗ đến bào, dựng khung và chạm khắc. Sản phẩm chủ yếu làm theo đơn đặt hàng của gia đình, nhà hàng, khách sạn và homestay; đó là những nơi có thể xem món đồ như một điểm nhấn, thay vì đòi hỏi mọi vật liệu phải đồng màu, đồng dạng. Khởi đầu không hẳn thuận lợi: thời gian đầu, khách hàng chưa đón nhận rộng rãi sản phẩm từ gỗ tàu cũ. Nhưng sự quan tâm ngày càng tăng với vẻ đẹp tự nhiên, bền và không trùng lặp cho thấy người mua đang tìm kiếm nhiều hơn một món đồ dùng được.
Dẫu vậy, gỗ tàu không phù hợp với mọi gu nội thất. Người chuộng bề mặt mới tinh, màu sắc đồng đều có thể xem vết nứt, lỗ đinh hay màu sơn cũ là khuyết điểm. Còn với người trân trọng vật liệu có lai lịch và dấu ấn riêng, những đặc điểm ấy chính là lý do món đồ không thể bị thay thế bằng một bản sao công nghiệp. Sức thuyết phục của nghề nằm ở sự cân bằng: giữ lại bao nhiêu để kể câu chuyện, xử lý đến đâu để bảo đảm độ bền.
Giá trị nằm ở cách giữ lại dấu vết
Tái sử dụng ván tàu cũ có ý nghĩa khi vật liệu được lựa chọn kỹ và người thợ tìm được cách kéo dài đời sống của nó trong một hình hài mới. Ở Kim Bồng, giá trị của những món đồ không chỉ đến từ loại gỗ bền từng được dùng để đóng tàu, mà còn từ thời gian xử lý, khả năng đọc từng thớ gỗ và quyết định thủ công trong từng công đoạn. Đồ gỗ độc bản vì thế không đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi dấu tích: phần làm nên vẻ riêng có thể được bảo tồn, nhưng phần đe dọa kết cấu phải được sửa hoặc bỏ đi. Cách tiếp cận ấy khiến món đồ vừa mang dáng vẻ từng trải, vừa có thể tiếp tục phục vụ đời sống. Từ một thân tàu đã khép lại hành trình, người thợ mở ra một hành trình khác cho gỗ—và giữ trong đó chút ký ức mặn mòi của biển.
