Giảm giờ học phải đi cùng chuẩn năng lực rõ ràng
Bồi dưỡng sư phạm cho giáo viên giáo dục nghề nghiệp là chương trình trang bị và đánh giá năng lực thiết kế, tổ chức dạy học, kiểm tra kết quả học tập và thực hành giảng dạy phù hợp với từng trình độ đào tạo. Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa đăng tải dự thảo Thông tư về chương trình bồi dưỡng, đánh giá và công nhận năng lực sư phạm để lấy ý kiến các cơ quan, tổ chức, cá nhân. Đề xuất đáng chú ý là giảm chương trình dùng chung cho giáo viên trung cấp, giáo viên chương trình giáo dục trung học nghề và giảng viên cao đẳng từ 280 giờ xuống 192 giờ, tương đương 31,8%. Con số này tạo dư địa tiết kiệm thời gian, nhưng cũng đặt ra câu hỏi quan trọng hơn: phần nào được tinh giản mà không làm yếu năng lực đứng lớp? Rút ngắn chỉ đáng ủng hộ nếu chuẩn đầu ra vẫn là thước đo, thay vì lấy số giờ ít hơn làm mục tiêu.
Dự thảo cho thấy hướng điều chỉnh là giảm lý thuyết, tăng thực hành và cập nhật năng lực công nghệ mới. Thực hành, thảo luận, xử lý tình huống sư phạm, phân tích hồ sơ người học và thực tập giảng dạy được tăng cường; nội dung mới còn gồm dạy học số, học liệu số, dạy học kết hợp và ứng dụng AI có kiểm soát, có trách nhiệm. Đây là lựa chọn hợp lý với công việc nghề vốn đòi hỏi giáo viên nối kiến thức với thao tác thực tế. Tuy vậy, tài liệu cần làm rõ phần lý thuyết nào được lược bỏ, thời lượng từng mô đun và cách kiểm chứng người học thực sự đạt năng lực. Nếu thiếu những tiêu chí ấy, tỷ lệ giảm giờ dễ trở thành thông điệp hành chính hơn là cải tiến chất lượng.
Đánh giá theo mô đun để công nhận năng lực đã có
Điểm có triển vọng hơn việc giảm tổng thời lượng là thiết kế chương trình thành các mô đun độc lập, chia thành khối năng lực nền tảng và nâng cao. Người học có thể theo toàn bộ chương trình hoặc tích lũy từng mô đun; kết quả học ở trình độ sơ cấp có thể được công nhận khi học lên trình độ cao hơn. Mỗi mô đun có ba lối hoàn thành: học tập và đánh giá, công nhận kết quả học tập, hoặc đánh giá và công nhận năng lực đã có. Những người hình thành năng lực qua giảng dạy, thực tiễn nghề nghiệp, nghiên cứu hay tự học có thể đăng ký được đánh giá, nhưng chỉ được công nhận khi đáp ứng đầy đủ chuẩn đầu ra tương ứng. Cách làm này công bằng hơn việc buộc mọi người học lại từ đầu, miễn là tiêu chí đánh giá được công khai và áp dụng nhất quán.
Với giáo viên, lợi ích thực tế nằm ở việc không phải học và đánh giá lại những mô đun đã được công nhận, qua đó tiết kiệm thời gian và chi phí mà vẫn giữ yêu cầu chất lượng. Dự thảo còn đề xuất cấp chứng chỉ bồi dưỡng dưới dạng chứng chỉ số, đồng bộ dữ liệu để thuận tiện tra cứu, xác thực và quản lý. Cần lưu ý chương trình năng lực sư phạm được phân biệt với bồi dưỡng chuẩn nghề nghiệp: chương trình thứ nhất tập trung vào năng lực dạy học ban đầu phục vụ tuyển dụng; chương trình thứ hai hướng tới phát triển nghề nghiệp liên tục, gồm đạo đức, pháp luật, nghiên cứu, đổi mới và quản trị chất lượng. Ranh giới rõ sẽ giúp tránh biến một chứng chỉ thành vật thay thế cho quá trình phát triển chuyên môn giáo viên lâu dài.
Hội giảng nên là nơi học nghề, không phải cuộc đua thành tích
Cùng với chương trình bồi dưỡng, dự thảo riêng về Hội giảng nhà giáo giáo dục nghề nghiệp hướng hoạt động này tới trao đổi chuyên môn, chia sẻ cách làm hiệu quả và đổi mới phương pháp, thay vì giới hạn trong một cuộc thi. Dự thảo được xây dựng để thay thế quy định ban hành năm 2020, cập nhật cơ sở pháp lý và phương thức tổ chức phù hợp với yêu cầu phát triển đội ngũ. Nếu được ban hành theo hướng đề xuất, cơ sở đào tạo sẽ chủ động quyết định thời gian, hình thức, đối tượng và tiêu chí theo nhu cầu thực tế; không còn Hội giảng cấp quốc gia hay chu kỳ tổ chức cố định. Hướng đi này giảm áp lực thi đua, nhưng tự chủ chỉ có ích khi đi kèm trách nhiệm đánh giá thực chất. Hội đồng nên nhận xét, bình giảng và giúp giáo viên cải thiện bài dạy, thay vì chỉ xếp hạng phần thể hiện.
Một bộ tiêu chí hướng dẫn chung có thể giữ chất lượng đánh giá mà không áp đặt một khuôn tổ chức cho mọi nghề. Các tiêu chí nên xem xét năng lực sư phạm, mức độ đáp ứng chuẩn đầu ra, cách tổ chức hoạt động học, ứng dụng công nghệ và tác động tới người học; giám khảo liên trường, chuyên gia nghề và doanh nghiệp có thể tăng tính khách quan ở lĩnh vực thực hành. Hội giảng cũng cần tự nguyện, không gắn máy móc với chỉ tiêu thi đua hay danh hiệu. Những bài giảng và sáng kiến tốt nên được chia sẻ để đồng nghiệp vận dụng; kết quả cần có giá trị ghi nhận như minh chứng năng lực, không biến thành thủ tục. Khi đó, hội giảng mới thực sự hỗ trợ phát triển chuyên môn giáo viên.
Chất lượng phải được chứng minh bằng năng lực giảng dạy
Hai đề xuất gặp nhau ở một nguyên tắc: năng lực quan trọng hơn thời lượng hay nghi thức. Giảm 31,8% giờ bồi dưỡng có thể hợp lý nếu phần học được tái cấu trúc quanh thực hành, công nghệ và chuẩn đầu ra; công nhận năng lực đã có có thể giảm việc học lặp lại nếu đánh giá đủ nghiêm. Tương tự, Hội giảng linh hoạt chỉ đáng giá khi giúp giáo viên nhận phản hồi chuyên môn đáng tin cậy và đưa bài học tốt trở lại lớp học. Bộ Giáo dục và Đào tạo hiện mới lấy ý kiến đối với dự thảo, vì vậy cần tận dụng giai đoạn này để làm rõ nội dung tinh giản, yêu cầu minh chứng và cơ chế giám sát. Kết luận nên dứt khoát: không đo chất lượng bằng số giờ hay số cuộc thi, mà bằng việc giáo viên có thể tổ chức dạy học hiệu quả và người học đạt được năng lực nghề nghiệp.
