Xuất khẩu lớn chưa đồng nghĩa với giá trị giữ lại cao
Sản xuất tiên tiến là cách tổ chức hoạt động sản xuất bằng năng lực kỹ thuật, quy trình và công nghệ hiện đại để tăng năng suất, nâng chất lượng và giúp doanh nghiệp đảm nhận những công đoạn có giá trị cao hơn. Đây không còn là lựa chọn xa xỉ khi quy mô xuất khẩu tăng mà phần giá trị tạo ra trong nước vẫn mỏng.
Tại phiên thảo luận “Sản xuất tiên tiến: Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt” trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026, diễn ra ở Thành phố Hồ Chí Minh từ ngày 26 đến 29/10, các đại biểu nhấn mạnh khoảng cách giữa kim ngạch và giá trị nội địa. Theo số liệu ước tính năm 2024, giá trị gia tăng trong xuất khẩu đạt 53,4% ở gỗ và sản phẩm gỗ, 36,3% ở dệt may, 34% ở da giày; nhưng chỉ khoảng 28% ở điện tử và máy vi tính, và 12% ở điện thoại thông minh.
Bình quân, tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa trong xuất khẩu được ước tính ở mức 27,8%. Những con số này bác bỏ quan niệm rằng xuất khẩu công nghệ cao tự động đem lại nhiều giá trị cho doanh nghiệp trong nước. Nếu phần thiết kế, linh kiện then chốt và năng lực sản xuất vẫn nằm ngoài tầm với của doanh nghiệp Việt, kim ngạch tăng chưa đủ để nâng vị thế.
Công nghệ phải đưa doanh nghiệp lên công đoạn giá trị cao
Đầu tư máy móc chỉ là điểm khởi đầu; mục tiêu phải là năng lực tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp cần nâng kỹ thuật, cải thiện năng suất, giảm hao phí nguyên liệu và đủ khả năng cùng khách hàng xử lý vấn đề trong sản xuất. Khi làm được điều đó, họ có cơ hội chuyển từ gia công theo yêu cầu sang cung cấp linh kiện, giải pháp hoặc quy trình có giá trị cao hơn.
Cơ hội đang mở ra khi chuỗi giá trị toàn cầu được tổ chức lại, nhưng cơ hội không tự biến thành hợp đồng. Tại phiên thảo luận về định vị Việt Nam và ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu ngày 27/10 tại Thành phố Hồ Chí Minh, các ý kiến đặt trọng tâm vào công nghệ, liên kết sản xuất và phần giá trị giữ lại trong nước. Sản xuất tiên tiến vì vậy cần gắn với năng lực đáp ứng tiêu chuẩn, dữ liệu và truy xuất nguồn gốc, thay vì chỉ tăng mức tự động hóa.
Đây cũng là điều kiện sát sườn với người lao động và người tiêu dùng: hàng hóa phải đáp ứng yêu cầu về chất lượng, môi trường, lao động và truy xuất nguồn gốc mới duy trì được chỗ đứng trong chuỗi cung ứng. Quy trình minh bạch, ổn định giúp doanh nghiệp giữ khách hàng và giảm nguy cơ đơn hàng bị gián đoạn.
Muốn nâng cấp chuỗi giá trị, phải nâng năng lực doanh nghiệp trong nước
Nút thắt không chỉ nằm ở khác biệt giữa các ngành mà còn ở khoảng cách giữa các doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn dựa vào dữ liệu rời rạc, quy trình thiếu thống nhất và hồ sơ truy xuất thủ công, khiến họ khó chứng minh năng lực với khách hàng quốc tế. Theo số liệu năm 2025 được nêu tại phiên thảo luận, doanh nghiệp trong nước chỉ chiếm 22,7% tổng kim ngạch xuất khẩu, còn khu vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 77,3%.
Tỷ trọng ấy cho thấy thu hút thêm nhà máy chưa đủ. Doanh nghiệp đầu chuỗi cần xác định nhà cung cấp nội địa thiếu gì về công nghệ, nhân lực, quản lý chất lượng, dữ liệu và tài chính để hỗ trợ đúng chỗ. Nhà nước cần xây dựng chính sách và hạ tầng phù hợp; trường đại học, viện nghiên cứu cần gắn đào tạo với nhu cầu sản xuất; còn doanh nghiệp trong nước phải chủ động đầu tư năng lực. Đó là con đường thực tế để doanh nghiệp nội địa chuyển từ vị trí đứng ngoài sang đối tác có thể đảm nhận phần việc phức tạp hơn.
Liên kết khu vực cũng cần thuận lợi hơn. Các vấn đề về thủ tục hải quan, tiêu chuẩn và chứng nhận, cùng quy tắc xuất xứ hàng hóa cần được xử lý để giảm thời gian và trở ngại cho dòng nguyên liệu, linh kiện qua biên giới. Nếu thiếu phối hợp giữa chính sách, doanh nghiệp đầu chuỗi và nhà cung cấp, công nghệ mới có thể chỉ tạo ra những nhà máy hiện đại mà không làm dày thêm năng lực sản xuất trong nước.
Kết luận: Việt Nam chỉ nâng được vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu khi xuất khẩu đi cùng năng lực làm chủ công nghệ và doanh nghiệp nội địa đủ sức cung ứng. Thước đo thành công không nên dừng ở lượng hàng bán ra, mà phải là phần giá trị, kỹ năng và năng lực sản xuất được bồi đắp trong nước.
