Từ cam kết cấp cao đến dự án cụ thể
Hợp tác Việt Nhật là khuôn khổ phối hợp song phương nhằm huy động nguồn lực, chia sẻ tri thức và triển khai dự án trong các lĩnh vực thiết yếu, từ năng lượng, giáo dục đến khoa học công nghệ và hoàn thiện thể chế. Tối 9/11 tại Tokyo, sau hội đàm, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae chứng kiến lễ trao 9 văn kiện, trong tổng số 11 văn kiện hai bên ký kết. Điểm đáng chú ý không chỉ là số lượng thỏa thuận, mà là độ rộng của chương trình nghị sự: từ các nhu cầu trước mắt như nguồn điện và đào tạo nhân lực đến năng lực dài hạn về AI, môi trường và pháp luật. Đây là bước cụ thể hóa quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện; giá trị của nó sẽ được đo bằng tiến độ và kết quả dự án, chứ không phải số văn bản được ký.
Vốn và năng lượng là phép thử trước mắt
Trong nhóm văn kiện về nguồn lực, hai thỏa thuận gắn với dự án xây dựng Trường Đại học Việt – Nhật và Nhà máy nhiệt điện Ô Môn 3 có tổng trị giá hơn 43,1 tỷ yên. Theo quy định về đơn vị tiền tệ trong bài, không nêu con số này; điều quan trọng là hai dự án đại diện cho hai lợi ích thiết thực: đào tạo nhân lực chất lượng cao và bổ sung nguồn điện cho hệ thống quốc gia, nhất là khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Các văn kiện còn gồm khoản vay ODA cho trường đại học, thỏa thuận vay JICA cho Ô Môn 3 và khuôn khổ tạo thuận lợi cho các dự án viện trợ không hoàn lại. Bên cạnh đó, biên bản ghi nhớ về điện hạt nhân Việt Nhật mở thêm hướng trao đổi trong lĩnh vực năng lượng. Tuy nhiên, cam kết vốn chỉ tạo nền tảng; hiệu quả phụ thuộc vào khâu chuẩn bị, thực hiện và sử dụng nguồn lực đúng mục tiêu.
Nhà máy Ô Môn 3 được kỳ vọng góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế – xã hội. Còn Trường Đại học Việt – Nhật hướng đến đào tạo nhân lực chuyên môn cao, kết hợp giáo dục, nghiên cứu khoa học và hợp tác giữa hai nước. Đây là những lợi ích gần với đời sống hơn các tuyên bố chung: điện ổn định hỗ trợ hoạt động sản xuất, còn năng lực đào tạo tốt hơn giúp mở rộng nguồn nhân lực cho nền kinh tế.
AI, môi trường và thể chế mở rộng chiều sâu
Thỏa thuận AI Việt Nhật về nghiên cứu và phát triển trí tuệ nhân tạo được ký giữa Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam với Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản. Cùng với đó là bản ghi nhớ giữa cơ quan sở hữu trí tuệ hai nước về thẩm định nhanh, một bước có thể hỗ trợ phối hợp xử lý hồ sơ và thúc đẩy hoạt động đổi mới. Các văn kiện khác mở rộng hợp tác sang chính sách biển, đại dương và bảo vệ môi trường; trong giáo dục còn có chương trình hỗ trợ kỹ thuật Việt Nam – Nhật Bản tài khóa 2025–2026 và hiệp định phát triển Trường Đại học Việt – Nhật. Bức tranh này cho thấy hai bên không chỉ tập trung vào vốn và hạ tầng, mà còn xây dựng năng lực nghiên cứu, đào tạo và quản lý. Dẫu vậy, thỏa thuận AI chỉ có ý nghĩa khi chuyển thành hoạt động nghiên cứu, hợp tác chuyên môn và kết quả ứng dụng cụ thể.
Một thỏa thuận do JICA tài trợ về nâng cao chất lượng xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật tại Việt Nam giai đoạn 2027–2030 bổ sung lớp hợp tác thể chế. Đây là lĩnh vực ít gây chú ý hơn năng lượng hay AI, nhưng có vai trò hỗ trợ môi trường thực thi các chương trình hợp tác. Việc Nhật Bản tiếp tục đồng hành trên nhiều mặt cũng phản ánh vị trí của nước này trong các quan hệ kinh tế quan trọng của Việt Nam và nỗ lực cụ thể hóa những thỏa thuận cấp cao.
Thước đo sẽ là kết quả triển khai
Các cam kết lần này tạo một danh mục hợp tác rộng, nhưng độ rộng tự nó không bảo đảm thành công. Bộ Tài chính Việt Nam cho biết sẽ phối hợp với các cơ quan Nhật Bản, bộ, ngành và địa phương để thúc đẩy triển khai hiệu quả các văn kiện. Công việc tiếp theo cần tập trung vào tiến độ, chất lượng dự án và hiệu quả sử dụng nguồn lực, đồng thời bảo đảm các thỏa thuận về nghiên cứu, giáo dục, môi trường và thể chế có đầu việc rõ ràng. Đây là điểm phân biệt giữa một chuyến thăm tạo dấu ấn ngoại giao và một chương trình hợp tác đem lại thay đổi thực chất.
Nhìn tổng thể, 11 văn kiện hợp tác nối các ưu tiên phát triển trước mắt với năng lực dài hạn: điện và hạ tầng, nguồn nhân lực, AI, môi trường và pháp luật. Nhật Bản tiếp tục là đối tác quan trọng trong việc cung cấp nguồn lực và tri thức, còn Việt Nam cần bảo đảm các dự án phù hợp nhu cầu trong nước và được thực hiện hiệu quả. Kết luận đáng chú ý không phải hai nước đã ký bao nhiêu văn kiện, mà là liệu từng cam kết có chuyển thành công trình, năng lực và lợi ích bền vững cho người dân hay không.
