Lệnh cấm đã tạo chuyển biến, nhưng chưa thể chủ quan
Kiểm soát thuốc lá mới là hệ thống quy định và biện pháp thực thi nhằm hạn chế sản xuất, mua bán, quảng bá và sử dụng các sản phẩm nicotine có nguy cơ gây hại, đặc biệt trong nhóm thanh thiếu niên. Ngày 17/11 tại Hà Nội, Cục Báo chí thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức hội thảo về phòng, chống tác hại thuốc lá trong tiến trình sửa luật; các đại biểu đánh giá lệnh cấm và bàn cách tăng cường bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Nghị quyết 173/2024/QH15 cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng kể từ ngày 1/1/2025. Kết quả khảo sát được trình bày tại hội thảo cho thấy tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở học sinh 13–17 tuổi giảm từ 8,1% năm 2023 xuống dưới 1% năm 2025; ở thanh niên 18–24 tuổi, tỷ lệ giảm từ trên 7% xuống 3,3%. Đây là tín hiệu đáng kể, dù cần thêm dữ liệu thống nhất để kết luận về tác động lâu dài.
Lý do không thể dừng ở kết quả ban đầu rất rõ: theo số liệu Bộ Y tế được nêu tại hội thảo, thuốc lá liên quan đến khoảng 103.000 ca tử vong mỗi năm, gồm 84.500 ca do hút chủ động và 18.800 ca do hút thụ động. Khi thiệt hại sức khỏe lớn đến vậy, chính sách phải ưu tiên ngăn người trẻ bắt đầu sử dụng, thay vì chỉ xử lý sau khi sản phẩm đã phổ biến.

Bán hàng trên mạng đang né khỏi tầm kiểm soát
Lệnh cấm có thể khiến cửa hàng biến mất khỏi mặt phố, nhưng không đồng nghĩa nguồn cung đã bị chặn. Khảo sát 126 cửa hàng tại Hà Nội, Huế, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận 64,3% đóng cửa ở địa điểm kinh doanh cũ, trong khi 34,9% chuyển sang bán trực tuyến và 0,8% duy trì cả hai hình thức. Một số người bán còn ngụy trang sản phẩm để tránh sự kiểm soát của nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội. Vì vậy, chỉ tăng kiểm tra tại cửa hàng truyền thống sẽ để lọt một phần đáng kể hoạt động mua bán.
Với người dùng, quảng cáo và lời mời thử sản phẩm khiến việc tiếp cận trở nên bình thường hóa, nhất là trong môi trường mạng nơi người bán có thể đổi tên, hình ảnh hoặc cách giao dịch. Khảo sát sinh viên cho thấy 38,1% từng nhìn thấy quảng cáo thuốc lá điện tử hoặc thuốc lá nung nóng trong 30 ngày trước khảo sát, còn 32,9% từng nhận lời mời dùng thử hoặc khuyến mại. Đây không chỉ là chuyện tuân thủ của nền tảng: đó là đường tiếp cận trực tiếp tới người trẻ, đòi hỏi phối hợp phát hiện và xử lý cả người bán lẫn mạng lưới cung ứng.

Luật mới phải bao quát cả những sản phẩm chưa kịp gọi tên
Thách thức tiếp theo là ranh giới giữa thuốc lá, thiết bị và sản phẩm nicotine liên tục bị làm mờ. Bên cạnh thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, thị trường có túi nicotine, sản phẩm kết hợp, loại được quảng bá là không chứa nicotine, hoặc thiết kế cho phép bổ sung dung dịch sau khi mua. Nếu luật chỉ liệt kê vài tên sản phẩm hiện có, người bán có thể chuyển sang biến thể mới để lách quy định. WHO khuyến nghị xây dựng quy định bao quát sản phẩm có và không có nicotine, đồng thời kiểm soát linh kiện, bộ phận cấu thành và dung dịch sử dụng. Cách tiếp cận dựa trên cơ chế sử dụng và nguy cơ sẽ bền hơn danh mục dễ lỗi thời.
Sửa luật cũng cần biến cảnh báo sức khỏe thành thông tin dễ thấy, dễ hiểu. Đại biểu Vũ Văn Tiến đề xuất diện tích cảnh báo bằng hình ảnh và chữ chiếm ít nhất 85% mỗi mặt chính của bao thuốc lá, tiến tới bao bì trơn và thay đổi định kỳ nội dung cảnh báo. Song song, cần làm rõ trách nhiệm của nền tảng, lực lượng thực thi và cơ quan quản lý để quy định không dừng ở văn bản. Nicotine có thể ảnh hưởng bất lợi đến sự phát triển não bộ ở trẻ em và thanh thiếu niên, gồm trí nhớ, tập trung, học tập và kiểm soát cảm xúc, hành vi. Bảo vệ thế hệ trẻ vì thế phải là tiêu chí xuyên suốt, không phải phần bổ sung.

Hiệu quả phụ thuộc vào việc chặn nguồn cung
Cấm sử dụng là một thông điệp cần thiết, nhưng thực thi hiệu quả hơn khi nhắm vào đường dây cung ứng, linh kiện, quảng bá và giao dịch số. Việc xử lý từng người sử dụng khó tạo tác động rộng bằng việc làm gián đoạn nguồn hàng và kênh bán trái phép. Cùng lúc, cơ quan quản lý cần theo dõi những biến thể mới và hoạt động tiếp thị trá hình, còn nền tảng số phải có quy trình nhận diện, gỡ bỏ và phối hợp cung cấp thông tin. Đây là phần việc đòi hỏi luật sửa đổi phân định trách nhiệm cụ thể, thay vì chỉ mở rộng danh sách hành vi bị cấm.
Kết luận nên thẳng thắn: lệnh cấm đã góp phần làm giảm sử dụng thuốc lá điện tử ở nhóm trẻ, nhưng dữ liệu tích cực sẽ không tự duy trì nếu thị trường chuyển sang bán kín trên mạng và đổi dạng sản phẩm. Sửa luật cần lấp khoảng trống quản lý, tăng cảnh báo sức khỏe và đặt trọng tâm vào phòng ngừa, đặc biệt với thanh thiếu niên. Một chính sách tốt không chỉ tuyên bố điều gì bị cấm; nó phải khiến việc tiếp cận sản phẩm trái phép khó hơn và giúp người dân nhận biết nguy cơ rõ hơn.







