Phòng ngừa phải đi trước xử lý
Phân tích nguy cơ trong an toàn thực phẩm là quá trình nhận diện và đánh giá mối nguy dựa trên bằng chứng, rồi dùng kết quả để quyết định cách quản lý và truyền đạt rủi ro. Đây là nền tảng để chuyển từ xử lý hậu quả sang ngăn sự cố trước khi thực phẩm đến tay người tiêu dùng. WHO cảnh báo thực phẩm không an toàn có thể gây ra hơn 200 loại bệnh; riêng rối loạn đường tiêu hóa có hơn 20 dạng. Con số ấy khiến cách quản lý chỉ dựa vào thanh tra sau vi phạm trở nên quá hẹp: khi phát hiện muộn, một sự cố nhỏ có thể lan rộng và khiến hàng trăm người mắc bệnh. Trưởng Đại diện WHO tại Việt Nam Angela Pratt cho rằng sửa đổi Luật An toàn thực phẩm là cần thiết, kịp thời và là cơ hội tăng cường năng lực phòng ngừa, phát hiện sớm, ứng phó. Luật chỉ tạo khác biệt nếu biến định hướng ấy thành hành động thường ngày.
Quản lý cả chuỗi, thay vì chờ một mắt xích đứt gãy
Điểm đáng chú ý của dự thảo là chuyển từ kiểm soát từng công đoạn và phản ứng thụ động sang quản lý toàn chuỗi cung ứng dựa trên nguy cơ. Mối nguy có thể xuất hiện từ đầu vào như dư lượng thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật và chất ô nhiễm, rồi theo sản phẩm qua nuôi trồng, thu hoạch, chế biến, sản xuất, phân phối đến người mua. Vì vậy, phòng ngừa ngộ độc không thể chỉ trông vào khâu kiểm tra cuối cùng. Theo hướng dẫn quốc tế được nêu trong tài liệu, phân tích nguy cơ gồm đánh giá nguy cơ, quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ; kết quả đánh giá có thể làm căn cứ điều chỉnh quy chuẩn, kiểm tra thực phẩm nhập khẩu, truy xuất nguồn gốc và hậu kiểm. Cách tiếp cận này hợp lý hơn vì cơ quan quản lý có thể tập trung nguồn lực ở những khâu và sản phẩm có dấu hiệu đáng lo, thay vì dàn đều rồi chỉ hành động sau khi có người bệnh.
Dữ liệu và năng lực phát hiện quyết định hiệu quả
Phân tích nguy cơ sẽ chỉ là khẩu hiệu nếu dữ liệu rời rạc hoặc không được cập nhật. Nền tảng quốc gia liên thông cần tập hợp thông tin về vòng đời sản phẩm, cơ sở sản xuất và kinh doanh, đơn vị kiểm nghiệm, kết quả thanh tra, kiểm tra, giám sát cùng các vụ ngộ độc thực phẩm. Khi dữ liệu được kết nối, cơ quan chức năng có cơ hội nhận ra tín hiệu bất thường sớm hơn, truy xuất nguồn gốc nhanh hơn và khoanh vùng sản phẩm có nguy cơ. Đây là lợi ích thiết thực với người dân: phát hiện sớm có thể tạo khác biệt giữa một vài ca bệnh và một vụ việc ảnh hưởng đến hàng trăm người. Tuy nhiên, dữ liệu chỉ hữu ích khi các đơn vị có trách nhiệm báo cáo rõ ràng, thông tin đủ tin cậy và có cơ chế phối hợp xuyên suốt. Nếu những điều kiện này yếu, luật mới vẫn có thể mắc lại lối quản lý chắp vá mà nó muốn thay thế.
Chuẩn bị nền tảng là bước cần làm ngay
Bộ Y tế đang chuẩn bị các điều kiện để đưa phân tích nguy cơ vào thực tiễn: cơ quan này đẩy nhanh xây dựng thông tư quy định chế độ và biểu mẫu báo cáo an toàn thực phẩm trong phạm vi quản lý của ngành y tế. Bộ cũng đã thành lập Trung tâm Đánh giá nguy cơ an toàn thực phẩm thuộc Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia để triển khai một số hoạt động đánh giá theo hướng dẫn quốc tế. Đây là những bước cần thiết, nhưng hiệu quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào việc luật phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan, bảo đảm dữ liệu được chia sẻ và duy trì năng lực kiểm nghiệm, giám sát. Bối cảnh càng đòi hỏi cách nhìn rộng: nguy cơ sức khỏe không chỉ đến từ ô nhiễm, ngộ độc hay hóa chất, mà còn gắn với môi trường thực phẩm không lành mạnh và tiêu thụ nhiều sản phẩm chứa chất béo, muối, đường. Sửa luật vì thế phải hướng đến bảo vệ sức khỏe lâu dài, không chỉ xử lý từng vụ việc.
Kết luận, sửa đổi Luật An toàn thực phẩm có cơ hội đưa phòng ngừa thành nguyên tắc vận hành thay vì khẩu hiệu sau mỗi vụ ngộ độc. Phân tích nguy cơ, dữ liệu liên thông và phát hiện sớm chỉ phát huy tác dụng khi được gắn với trách nhiệm rõ ràng và khả năng hành động kịp thời. Đó mới là cách giảm những nguy cơ có thể phòng tránh, bảo vệ người tiêu dùng và nâng cao sức khỏe cộng đồng bền vững.
