Hai giờ đầu quyết định khả năng khống chế sự cố
Sự cố an toàn thực phẩm là tình huống có nguy cơ gây hại sức khỏe cộng đồng, đòi hỏi cơ quan chức năng nhanh chóng xác minh nguyên nhân, ngăn nguồn phơi nhiễm và thông tin cho các bên liên quan. TP.HCM đang lấy ý kiến dự thảo phân loại sự cố thành ba cấp độ, phân định cơ quan chủ trì và yêu cầu đội phản ứng nhanh triển khai ứng phó ban đầu trong vòng hai giờ kể từ khi nhận tin. Đây là hướng đi cần thiết: khi thực phẩm đã phân phối rộng, chậm xác định nguồn hàng có thể khiến số người bị ảnh hưởng tăng lên.
Áp lực không chỉ đến từ quy mô tiêu thụ lớn mà còn từ những vụ nghi ngộ độc đã ghi nhận. Từ ngày 1/1 đến 15/8/2026, thành phố ghi nhận 20 vụ nghi ngờ, trong đó 9 vụ được kết luận là ngộ độc thực phẩm, khiến 637 người mắc và 453 người phải đến cơ sở y tế. Đáng chú ý, ba vụ tại cơ sở giáo dục liên quan đến 344 người mắc. Mốc hai giờ vì thế có ý nghĩa như thời hạn khởi động hành động, không phải lời bảo đảm rằng sự cố sẽ được giải quyết xong trong khoảng thời gian ấy.
Ba cấp độ, trách nhiệm được phân tầng
Dự thảo chia sự cố thành ba cấp theo phạm vi và mức độ ảnh hưởng. Cấp độ 1 là sự cố xảy ra trên địa bàn địa phương, do UBND cấp xã chủ trì xử lý. Cấp độ 2 bao gồm sự cố tại khu công nghiệp, khu chế xuất, cơ sở giáo dục từ bậc THPT trở lên, liên quan từ hai phường, xã hoặc đặc khu, hoặc có trường hợp tử vong; Sở An toàn thực phẩm chủ trì. Cấp độ 3 áp dụng khi có người nước ngoài tử vong hoặc sự cố ảnh hưởng đến an ninh, chính trị, trật tự xã hội hay du lịch thành phố; UBND TP.HCM chỉ đạo Sở An toàn thực phẩm phối hợp các đơn vị liên quan xử lý.
Cách phân tầng này giúp sự cố không bị đẩy qua lại giữa các cơ quan, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào việc nhận diện cấp độ ngay từ đầu và phối hợp thực chất. Đội cấp xã dự kiến có đại diện chính quyền, trạm y tế, nhân sự phụ trách an toàn thực phẩm, công an cùng các đơn vị liên quan. Với cấp độ 2 và 3, đội cấp thành phố do Sở An toàn thực phẩm chủ trì. Các đội phải đến hiện trường, xác minh, điều tra, thu thập thông tin, lấy mẫu, truy xuất nguồn gốc và triển khai biện pháp ngăn chặn ban đầu. Trong 24 giờ, họ phải báo cáo nhanh kết quả xử lý ban đầu theo cấp có thẩm quyền.
Truy xuất phải là dữ liệu dùng được, không chỉ là mã QR
Phản ứng nhanh sẽ khó phát huy tác dụng nếu không biết thực phẩm đến từ đâu và đã đi qua những khâu nào. TP.HCM đã ban hành Kế hoạch 465/KH-UBND ngày 20/8/2026, hướng tới hệ thống truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản giai đoạn 2026–2030 với cơ sở dữ liệu thống nhất, công khai và có khả năng kết nối hệ thống cấp bộ, cổng truy xuất quốc gia. Một kế hoạch khác tập trung vào thịt heo, thịt gia cầm và trứng, quản lý toàn chuỗi cung ứng thực phẩm từ con giống, thức ăn, chăn nuôi, giết mổ, vận chuyển đến kinh doanh.
Đến tháng 9/2026, có 8.998 cơ sở tham gia đề án quản lý, nhận diện và truy xuất nguồn gốc ba nhóm thực phẩm này. Con số cho thấy độ phủ đang mở rộng, nhưng số cơ sở tham gia chưa chứng minh rằng mọi lô hàng đều có dữ liệu đầy đủ và được cập nhật. Mã QR tự thân không xác nhận an toàn; giá trị nằm ở hồ sơ đáng tin cậy, liên kết được giữa các mắt xích. Khi có sự cố, dữ liệu xuyên suốt giúp xác định lô hàng liên quan, khoanh vùng sản phẩm và xử lý khiếu nại nhanh hơn. Với người mua, thông tin rõ ràng cũng giúp lựa chọn có căn cứ thay vì chỉ dựa vào nhãn mác.
Phép thử nằm ở phối hợp và độ tin cậy của dữ liệu
Thành phố dự kiến tiếp nhận tin qua đường dây nóng hoạt động 24/24 giờ, hệ thống báo cáo trực tuyến liên thông, các nền tảng số chính thức và phản ánh từ người dân, báo chí, mạng xã hội cùng cơ quan nhà nước. Nhiều cửa tiếp nhận giúp phát hiện sớm hơn, nhưng cũng đòi hỏi quy trình sàng lọc và chuyển tin rõ ràng để đội phản ứng nhanh không mất thời gian xác minh trùng lặp. Mốc hai giờ chỉ có ý nghĩa khi người tiếp nhận biết phải báo ai, đội có thể lấy mẫu và tiếp cận hiện trường, còn cơ quan chủ trì đủ thẩm quyền ngăn thực phẩm nghi vấn tiếp tục lưu thông.
Truy xuất nguồn gốc và ứng phó khẩn cấp vì vậy cần được xem là hai phần của cùng một cơ chế: một bên giúp nhận diện rủi ro trong chuỗi, bên kia biến thông tin thành hành động. Kế hoạch giai đoạn 2026–2030 còn hướng đến kết nối dữ liệu với vùng cung ứng ở Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long; chương trình nâng chất lượng, giá trị nông sản cũng gắn minh bạch với phát triển thị trường. Kết quả cuối cùng không nên đo bằng số mã được tạo hay thời hạn được ghi trong dự thảo, mà bằng khả năng tìm đúng lô hàng, ngăn đúng nguồn nguy cơ và bảo vệ người tiêu dùng kịp lúc.
