An toàn người bệnh phải là điểm xuất phát
AI trong y tế là việc sử dụng các hệ thống trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ chẩn đoán, điều trị, nghiên cứu thuốc, quản lý bệnh viện và chăm sóc sức khỏe, với yêu cầu tối thượng là bảo vệ người bệnh. Vì công nghệ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng và quyền riêng tư, đưa AI vào bệnh viện không thể được xem như một quyết định mua sắm hay nâng cấp phần mềm thông thường. Ngày 11/11, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức tọa đàm về thực hành AI có trách nhiệm, trong khuôn khổ dự án giai đoạn 2025–2027 hợp tác nghiên cứu với Chương trình Aus4Innovation. Các đại biểu pháp luật, công nghệ và y tế bàn về tiêu chuẩn quản trị, liêm chính y khoa, quyền người bệnh và hệ sinh thái an toàn. Thông điệp đáng lưu ý: đạo đức AI chỉ có ý nghĩa khi chuyển thành quy trình kiểm soát được.
Cơ hội là có thật: AI có thể hỗ trợ từ khâu chẩn đoán, điều trị đến nghiên cứu phát triển thuốc và chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Nhưng một thuật toán sai, một kết quả khó giải thích hoặc trách nhiệm không rõ ràng có thể gây hậu quả nghiêm trọng cho người bệnh. Vì thế, đạo đức AI cần đặt an toàn, minh bạch, trách nhiệm giải trình và quyền kiểm soát của con người ở trung tâm; không thể lấy tốc độ đổi mới làm lý do hạ thấp các yêu cầu ấy.

Quản trị phải đi từ nguyên tắc đến từng cấp thực thi
Một khung đạo đức chung sẽ không đủ nếu bệnh viện và nhà cung cấp không biết phải làm gì khi mô hình đưa ra khuyến nghị sai. Tại tọa đàm, các chuyên gia đề xuất quản trị AI y tế theo ba cấp: nền tảng gồm pháp luật, tiêu chuẩn quốc tế và khung đạo đức quốc gia; quy tắc ngành cụ thể hóa thành hướng dẫn và tiêu chí đánh giá; cuối cùng là hạ tầng đạo đức tại cơ sở y tế, nơi các tình huống chuyên môn được xem xét. Cách tiếp cận này hợp lý vì biến nguyên tắc thành trách nhiệm và điểm kiểm tra cụ thể, thay vì để bệnh viện tự diễn giải những lời kêu gọi chung chung.
Ở cấp bệnh viện, Hội đồng Đạo đức y sinh cần có năng lực và thành phần đủ rộng, kết nối chuyên môn y học với pháp luật, công nghệ và khoa học dữ liệu. Các chuẩn mực cũng phải tính đến đạo đức nghề nghiệp và đạo đức cộng đồng, chứ không chỉ kiểm tra hiệu suất kỹ thuật. Người bệnh cần được giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu; bác sĩ cần thông tin và bằng chứng để thẩm định kết quả; cơ quan quản lý cần hồ sơ có thể kiểm tra. Đây là điều kiện để sự đồng ý của người bệnh có ý nghĩa và để minh bạch không dừng ở một dòng thông báo.

Không có đường tắt từ nghiên cứu sang lâm sàng
Một mô hình đạt độ chính xác cao trong nghiên cứu chưa mặc nhiên phù hợp với bệnh viện. Dữ liệu, thiết bị, quy trình thu thập và đặc điểm bệnh nhân thay đổi có thể làm hiệu năng suy giảm; kết quả trung bình tốt vẫn có thể che khuất sai lệch ở nhóm bệnh nhân cụ thể hoặc trường hợp hiếm. Vì vậy, AI lâm sàng cần được kiểm soát suốt vòng đời: từ thu thập dữ liệu, huấn luyện và kiểm thử đến triển khai, giám sát sau ứng dụng; phải kiểm định theo từng nhóm bệnh nhân và đánh giá trên dữ liệu thực tế. Với hệ thống khó giải thích, yêu cầu kiểm định độc lập và khả năng truy xuất càng quan trọng.
Trước khi đưa công cụ vào sử dụng, bệnh viện cần yêu cầu nhà cung cấp trình hồ sơ kiểm thử độc lập, chứng nhận đánh giá sự phù hợp và bằng chứng thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng theo chuẩn y học thực chứng. Sau đó, cần có quy trình đánh giá rủi ro trước triển khai, theo dõi thuật toán khi vận hành, ghi nhận sự cố và tiếp nhận khiếu nại. Đây không phải thủ tục làm chậm đổi mới; đó là hàng rào tối thiểu để phát hiện lúc công cụ không còn phù hợp với môi trường và nhóm người bệnh thực tế.

Trách nhiệm phải được chia, không được đẩy xuống bác sĩ
Triển khai có trách nhiệm đòi hỏi phân định nghĩa vụ theo vai trò. Nhà phát triển và nhà sản xuất phải chú trọng chất lượng dữ liệu, thiết kế, thử nghiệm và thông tin về giới hạn của mô hình; nhà cung cấp phải đưa ra bằng chứng đủ để cơ sở y tế đánh giá. Bệnh viện chịu trách nhiệm lựa chọn, kiểm tra mức phù hợp với quy trình và giám sát sau triển khai. Bác sĩ phải có khả năng xem xét, phản biện và từ chối khuyến nghị nếu thấy không phù hợp với tình trạng người bệnh. Quy trách nhiệm mơ hồ hoặc mặc nhiên đổ mọi hậu quả cho người trực tiếp dùng công cụ sẽ vừa bất công vừa làm suy yếu an toàn.
AI chỉ nên hỗ trợ quyết định, không thay thế phán đoán chuyên môn của con người. Bác sĩ cần quyền kiểm soát thực chất, cùng đủ thông tin để hiểu và đánh giá kết quả; người bệnh cần biết khi nào AI tham gia và được bảo vệ dữ liệu cá nhân. Dự án hiện hướng tới tiếp tục nghiên cứu việc thực thi các nguyên tắc AI có trách nhiệm trong y tế, giáo dục và nông nghiệp, đồng thời thúc đẩy đối thoại chính sách giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, giới học thuật và các bên liên quan. Bước đi ấy chỉ thành công nếu quy tắc chuyển thành kiểm định, giám sát và cơ chế xử lý trách nhiệm cụ thể. Khung đạo đức không phải đích đến: nó phải là nền móng cho thực hành lâm sàng an toàn.






