Hai trường hợp khác nhau, không thể đánh đồng
Hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi là việc lấy mô tái sinh từ trẻ còn sống trong một số trường hợp đặc biệt, hoặc xem xét lấy bộ phận cơ thể sau khi trẻ đã chết theo tiêu chuẩn chuyên môn và pháp luật. Những ngày gần đây, nội dung này gây lo ngại trên mạng xã hội; Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, GS.TS Trần Minh Điển, đã lên tiếng đề nghị giải thích dự thảo đầy đủ, khoa học và minh bạch. Điểm cần làm rõ trước tiên là dự thảo nói đến hai tình huống có bản chất y học và điều kiện pháp lý khác nhau: hiến mô tái sinh khi trẻ còn sống và hiến mô, bộ phận cơ thể sau chết não hoặc chết tuần hoàn. Gộp chúng thành một khái niệm chung về “hiến tạng trẻ em” dễ tạo ấn tượng rằng trẻ đang sống có thể hiến cơ quan lành. Đó không phải cách hiểu đúng. Tranh luận cần tập trung vào giới hạn cụ thể của từng trường hợp và những bảo đảm dành cho trẻ.
Hiến mô tái sinh không đồng nghĩa hiến thận hay gan
Dự thảo định nghĩa mô tái sinh là mô có thể tiếp tục được cơ thể sản sinh hoặc phát triển để thay thế phần đã lấy. Tế bào gốc tạo máu, thu thập từ tủy xương hoặc máu ngoại vi, là ví dụ được nêu: với số lượng và kỹ thuật phù hợp, cơ thể có thể phục hồi lượng tế bào này. Trong một số gia đình, người em chưa đủ 18 tuổi có thể tương hợp với anh hoặc chị đang mắc bệnh hiểm nghèo, như bệnh bạch cầu, suy tủy, thalassemia thể nặng hoặc suy giảm miễn dịch bẩm sinh. Nếu không có người hiến trưởng thành phù hợp, việc cho phép hiến mô trẻ em trong trường hợp đặc biệt có thể mở thêm cơ hội điều trị, nhưng phải qua đánh giá sức khỏe và đáp ứng điều kiện pháp luật. GS.TS Trần Minh Điển nhấn mạnh đề xuất này không có nghĩa là cho phép lấy thận, gan hay cơ quan lành của trẻ đang sống. Giới hạn đó phải được truyền đạt rõ để tránh suy diễn.
Sau khi trẻ qua đời, điều kiện xác định phải nghiêm ngặt
Với việc lấy bộ phận cơ thể sau khi trẻ qua đời, dự thảo chỉ xem xét khi người đó được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo tiêu chuẩn chuyên môn và quy định pháp luật. Đây là ranh giới pháp lý quan trọng, không thể thay bằng suy đoán hoặc quyết định tùy tiện. Nguồn tạng hiến phù hợp có thể giúp trẻ mắc suy tim, suy gan hoặc suy thận giai đoạn cuối có cơ hội duy trì sự sống; tìm tạng cho trẻ nhỏ thường khó vì yêu cầu về kích thước, độ tương hợp và chuyên môn. Tuy vậy, lợi ích điều trị không thể khiến quyền trẻ em trở thành thứ yếu. GS.TS Trần Minh Điển cho rằng tinh thần chính sách không phải cho phép lấy mô, tạng tùy tiện, mà là mở thêm cơ hội cứu chữa trong khuôn khổ chặt chẽ, với quyền lợi, sức khỏe, phẩm giá và an toàn của trẻ được đặt lên hàng đầu.
Bảo vệ quyền trẻ em phải hiện diện trong từng quyết định
Quyền con người, quyền trẻ em và đạo đức y học đòi hỏi sự minh bạch không chỉ trong câu chữ của luật mà cả trong cách thực hiện. Việc đánh giá trẻ cần bao quát sức khỏe thể chất lẫn tâm lý, khả năng nhận thức, quyền được cung cấp thông tin và cơ hội bày tỏ ý kiến. Trẻ phải được bảo vệ khỏi ép buộc hoặc áp lực gia đình khi quyết định hiến. Đây là điểm then chốt: sự đồng ý của người lớn không thể tự động thay thế việc xem xét lợi ích và tiếng nói của trẻ. Dự thảo luật hiến tạng chỉ có thể tạo niềm tin nếu các giới hạn, quy trình đánh giá và cơ chế bảo vệ được giải thích dễ hiểu, công khai. Sau khi luật được Quốc hội thông qua, Chính phủ và Bộ Y tế cần sớm ban hành nghị định, thông tư hướng dẫn thi hành. Kết luận, đề xuất cần được nhìn nhận vừa qua giá trị cứu chữa, vừa qua hàng rào bảo vệ trẻ; không đánh đồng mô tái sinh với hiến cơ quan khi còn sống là bước đầu tiên để thảo luận đúng.
