Lấy ý kiến không phải vận động trẻ hiến tạng
Lấy ý kiến trẻ em về hiến tạng là hoạt động tham vấn chính sách, giúp trẻ được cung cấp thông tin và bày tỏ suy nghĩ phù hợp với độ tuổi, chứ không phải lời kêu gọi các em đăng ký hiến mô, tạng. Đây là ranh giới cần được nói rõ khi tranh luận về dự thảo luật hiến tạng.
Trong quá trình xây dựng dự thảo, nội dung được đề cập là lấy ý kiến trẻ từ đủ 7 tuổi đến dưới 18 tuổi; mốc 7 tuổi được tham chiếu từ quy định xem xét nguyện vọng của trẻ trong các luật liên quan. Bộ Y tế xác định đây là tham vấn theo Luật Trẻ em, không phải vận động hiến tạng. Mục đích là tôn trọng quyền tham gia của trẻ và giúp các em hiểu chủ đề, nhưng ý kiến được hỏi không tự nó trở thành quyết định hiến.
Cách triển khai cũng quan trọng như mục đích. Việc tiếp cận trẻ cần được thông báo và có ý kiến của cha mẹ hoặc người giám hộ trước; trẻ cần được trao đổi, tham khảo và nhận hướng dẫn từ người lớn. Tham vấn thiếu đồng hành có thể khiến trẻ lo lắng hoặc hiểu sai một vấn đề phức tạp. Vì vậy, lấy ý kiến trẻ em phải đi cùng ngôn ngữ phù hợp lứa tuổi, quyền từ chối và nguyên tắc đặt lợi ích tốt nhất của trẻ lên trước.
Hiến tạng khi còn sống: không áp dụng với trẻ em
Ranh giới về hiến tạng khi còn sống phải được hiểu dứt khoát: lãnh đạo Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức khẳng định tuyệt đối không được lấy tạng sống từ trẻ em. Tại họp báo chiều 27.10 do Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan chủ trì về dự thảo sửa đổi luật, PGS.TS Dương Đức Hùng nói: “Lúc còn sống, trong mọi tình huống là không được phép”.
Cần phân biệt tạng với một số mô có khả năng tái sinh, như tủy xương. Theo ông Hùng, phạm vi có thể được xem xét ở trẻ chỉ là mô tái sinh và phải qua điều kiện nghiêm ngặt để bảo vệ sức khỏe; điều đó không có nghĩa trẻ được phép hiến một quả thận hay một phần gan. Ngay cả khi cha mẹ đồng ý, việc lấy mô cũng không thể tùy tiện: cơ sở y tế phải đánh giá nguy cơ trước mắt, lâu dài và có kết luận bằng văn bản. Trường hợp được nêu là lấy tủy để ghép cho anh, chị, em cùng huyết thống.
Vì thế, câu hỏi “trẻ em hiến tạng” không thể được trả lời bằng một chữ có hoặc không nếu không nói rõ hoàn cảnh. Với trẻ còn sống, câu trả lời về lấy tạng là không; còn việc xem xét mô tái sinh là phạm vi hẹp, chịu thẩm định chuyên môn và không thể dựa riêng vào sự đồng ý của trẻ hoặc gia đình.
Hiến sau khi chết là vấn đề khác
Hiến sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn là nguồn hiến khác với hiến từ người còn sống, và không nên gộp hai việc thành một khi giải thích chính sách. Luật hiện hành chỉ cho người từ đủ 18 tuổi đăng ký hiến tạng; dự thảo đề xuất mở khả năng đăng ký cho người dưới 18 tuổi với sự đồng ý của cha mẹ. Đề xuất này không đồng nghĩa với việc cho phép lấy tạng từ trẻ đang sống.
Lý do cần xem xét là nhu cầu ghép cho trẻ em: nhiều bệnh nhi suy tạng giai đoạn cuối chưa có cơ hội được ghép, trong khi tạng từ người lớn chết não thường khó phù hợp về kích thước và tương thích y khoa. Đây là nhu cầu có thật, nhưng mục tiêu cứu người không thể thay thế các hàng rào bảo vệ trẻ. Việc đăng ký, nếu được luật cho phép, cần được đặt trong quy trình chặt chẽ, có sự tham gia của cha mẹ hoặc người giám hộ và đánh giá chuyên môn độc lập.
Một lời hỏi ý kiến không phải giấy phép y tế, cũng không trao cho trẻ quyền tự quyết định một thủ thuật liên quan đến cơ thể mình. Như luật sư Nguyễn Thị Kim Phượng lưu ý, trách nhiệm bảo vệ trẻ và đưa ra quyết định phù hợp vẫn thuộc về người lớn có trách nhiệm trong khuôn khổ pháp luật. Điều này càng cần được nhấn mạnh khi chủ đề liên quan đến chết não, cái chết và hiến tặng.
Sửa luật phải rõ ràng và đặt quyền trẻ lên trước
Sau gần 20 năm thực hiện, các quy định về hiến, lấy, ghép mô và bộ phận cơ thể người cần được nghiên cứu sửa đổi thận trọng, theo đánh giá của PGS.TS Dương Đức Hùng. Việc thiếu tạng có kích thước phù hợp cho bệnh nhi là lý do đáng cân nhắc chính sách, nhưng không thể biến nhu cầu ấy thành áp lực lên trẻ hoặc gia đình.
Bước tiếp theo là xây dựng hành lang pháp lý xuất phát từ thực tiễn ghép tạng, tháo gỡ vướng mắc chuyên môn, bảo vệ quyền lợi người hiến và hạn chế nguy cơ mua bán mô, bộ phận cơ thể. Quy trình đối với trẻ cần làm rõ ai được tham vấn, cách cung cấp thông tin, vai trò của cha mẹ, điều kiện đồng ý và cơ chế thẩm định độc lập. Những tiêu chí ấy phải được quy định minh bạch thay vì để người dân tự suy diễn từ cụm từ “lấy ý kiến”.
Kết luận cần được giữ nhất quán: lấy ý kiến trẻ từ đủ 7 tuổi đến dưới 18 tuổi là tham vấn khi xây dựng chính sách, không phải cho phép trẻ hiến tạng khi còn sống. Với hiến sau khi chết, mọi khả năng mở rộng đăng ký chỉ có thể được xem xét theo quy định rõ ràng, có sự đồng ý cần thiết và cơ chế bảo vệ trẻ nghiêm ngặt. Giải thích đúng ranh giới này vừa tránh gây hoang mang, vừa giúp dự thảo luật hướng đến mục tiêu nhân đạo mà không đánh đổi quyền và sức khỏe của trẻ.
