Từ lõi đô thị đến mạng lưới nhiều trung tâm
Quy hoạch 100 năm TP.HCM là định hướng tổ chức lại không gian đô thị thành một siêu đô thị đa cực, đa tâm, kết nối các chức năng kinh tế, dân cư và sinh thái trong tầm nhìn dài hạn. Điểm đáng chú ý không nằm ở việc thành phố mở rộng đến đâu, mà ở cách phân bố tăng trưởng để lõi trung tâm không phải gánh mọi áp lực. Mô hình đề xuất gồm 5 cực động lực, 5 trung tâm vệ tinh, 5 hệ liên kết chiến lược và 10 vùng quản trị phát triển. Năm cực gồm lõi trung tâm dịch vụ tài chính quốc tế; đổi mới sáng tạo phía Đông; công nghiệp, công nghệ cao và logistics phía Bắc; cảng biển, thương mại tự do, logistics quốc tế và năng lượng phía Nam; đô thị, giáo dục và y tế phía Tây. Các trung tâm vệ tinh TP.HCM được đề xuất tại Côn Đảo, Long Hải - Hồ Tràm, Hóc Môn - Củ Chi, Bàu Bàng và Tân Uyên - Bắc Tân Uyên. Cách chia này có lý: mỗi khu vực cần một vai trò rõ ràng thay vì cạnh tranh bằng cùng một kiểu phát triển.
Liên kết vùng phải đi cùng chất lượng sống
Năm cực chỉ có thể bổ trợ cho nhau nếu được nối bằng các hành lang và hạ tầng dùng chung. Quy hoạch nêu năm hệ liên kết: trục Bắc - Nam từ cửa khẩu ra biển; hướng Đông - Tây giữa Đồng bằng sông Cửu Long và Đông Nam Bộ; mạng công nghiệp - sản xuất - logistics đa phương thức; hạ tầng đô thị đa tầng; cùng hệ xanh - xanh dương. Mười vùng quản trị phát triển sẽ được tổ chức theo chức năng, điều kiện đất đai, hạ tầng, môi trường, bản sắc và yêu cầu kiểm soát riêng. Với người dân, điều này chỉ có ý nghĩa khi quy hoạch việc làm, nhà ở và dịch vụ gần mạng lưới giao thông. Mô hình TOD đặt nhà ở, việc làm, thương mại, dịch vụ và không gian công cộng quanh các đầu mối giao thông công cộng. Thành phố cũng định hướng gắn nhà ở xã hội, nhà cho thuê và nhà công nhân với khu vực TOD và nơi có việc làm. Hệ xanh - xanh dương, gồm sông Sài Gòn, sông Đồng Nai, hồ Dầu Tiếng và rừng Cần Giờ, được xem là hạ tầng sinh thái để điều tiết nước và tạo không gian công cộng. Đây là điều kiện để tăng trưởng không đánh đổi môi trường sống.
Metro là xương sống, không phải phần phụ
Mạng lưới metro 2050 là phép thử lớn của mô hình đa cực: nếu các tuyến không kết nối được nơi ở với việc làm và dịch vụ, những cực tăng trưởng sẽ chỉ tồn tại trên bản đồ. Kế hoạch đặt mục tiêu hoàn thành 8 đoạn tuyến đường sắt đô thị, dài khoảng 256 km, trong giai đoạn 2025-2030; đến năm 2050 hướng tới 18 tuyến, khoảng 961 km, cùng 450 km đường sắt nhẹ hoặc xe điện mặt đất. Quy hoạch còn đặt mục tiêu vận tải hành khách công cộng đảm nhận 55%-65% nhu cầu. Các khu TOD quanh nhà ga được kỳ vọng phân bố lại dân cư và việc làm, giảm sức ép lên lõi đô thị. Hạ tầng đa tầng được xác định là xương sống để tổ chức đô thị và tái phân bố dân cư. Vì vậy, metro không thể chỉ được đánh giá bằng số kilômét đường ray: hiệu quả phụ thuộc vào khả năng kết nối với các cực, khu dân cư và những dịch vụ người dân cần hằng ngày.
Thước đo cuối cùng là khả năng thực hiện
Một bản đồ nhiều tầng lớp chỉ thuyết phục khi có thứ tự triển khai và cơ chế chịu trách nhiệm. Quy hoạch đề xuất gắn ưu tiên thực hiện với phân bổ nguồn lực, đồng thời xác định cơ quan chủ trì, phối hợp, tiến độ, nguồn vốn và giám sát cho từng chương trình trọng điểm. Các hướng huy động gồm nguồn lực nhà nước, hợp tác công - tư, khai thác giá trị đất tăng thêm nhờ hạ tầng và công cụ tài chính phù hợp. Thành phố cũng tính đến tái thiết khu đất sử dụng kém hiệu quả, kết hợp cơ chế đặc thù và dữ liệu số để theo dõi quy hoạch. Đây là phần quyết định liệu 5 cực động lực TP.HCM có trở thành mạng lưới vận hành thật hay chỉ là cách gọi mới cho những dự án rời rạc. Quan điểm phát triển thuận tự nhiên và phù hợp sức chịu tải môi trường cũng cần được giữ nhất quán khi triển khai. Kết luận: quy hoạch có hướng đi đáng ủng hộ, nhưng thành công sẽ được đo bằng kết nối giao thông, dịch vụ thiết yếu và chất lượng sống mà từng khu vực thực sự nhận được.
