Kịch bản biến đổi khí hậu 2025: Bản đồ rủi ro mới cho Việt Nam
Kịch bản biến đổi khí hậu là bộ thông tin khoa học mô tả các khả năng tương lai về nhiệt độ, lượng mưa, khí hậu cực đoan, nước biển dâng và nguy cơ ngập lụt, dựa trên các mức phát thải và con đường phát triển kinh tế – xã hội khác nhau, nhằm giúp nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng chủ động ra quyết định thay vì bị động trước rủi ro khí hậu.
Điểm quan trọng nhất của kịch bản biến đổi khí hậu phiên bản cập nhật năm 2025 là Việt Nam không còn một tương lai khí hậu duy nhất, mà phải chuẩn bị cho ba quỹ đạo rất khác nhau về phát thải và phát triển kinh tế – xã hội. Điều này buộc các địa phương, ngành kinh tế và doanh nghiệp phải coi kịch bản khí hậu như một đầu vào bắt buộc trong quy hoạch, thay vì xem đó là tài liệu tham khảo bên lề. Đây là hệ thống thông tin khoa học được thiết kế để hỗ trợ quản lý, hoạch định chính sách, quy hoạch, đánh giá rủi ro và chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu, chứ không phải một báo cáo để cất vào ngăn tủ.
Ba kịch bản phát thải: Ba con đường phát triển với cái giá khí hậu khác nhau
Ba kịch bản biến đổi khí hậu mới được xây dựng dựa trên các mức phát thải khí nhà kính và định hướng phát triển kinh tế – xã hội khác nhau. Nói cách khác, chúng là ba lựa chọn chiến lược: phát triển bền vững, phát triển trung dung hay phát triển bất chấp rủi ro khí hậu. Kịch bản phát thải thấp (SSP1-2.6) gắn với mục tiêu phát triển bền vững và giảm mạnh phát thải, hướng tới phát thải ròng bằng 0. Kịch bản phát thải trung bình (SSP2-4.5) phản ánh cách tiếp cận “vừa làm vừa điều chỉnh”, còn kịch bản phát thải cao (SSP3-7.0) cho thấy một thế giới thiếu các chính sách ứng phó đủ mạnh.
Tương ứng với mỗi kịch bản, các nhà khoa học dự tính sự thay đổi về nhiệt độ, lượng mưa, nắng nóng, rét đậm, rét hại, hạn hán và mực nước biển dâng. Ở ngưỡng nóng lên toàn cầu 1,5°C, nhiệt độ tối cao tại Việt Nam có thể tăng 1–1,5°C; nếu thế giới nóng lên 4°C, nhiệt độ tối cao có thể tăng tới 3–4°C. Số ngày nắng nóng trên 35°C tăng thêm 10–30 ngày ở ngưỡng 1,5°C và 30–50 ngày ở ngưỡng 3–4°C, thậm chí vượt 50 ngày/năm tại nhiều khu vực Trung Bộ và Nam Bộ. Câu hỏi không còn là “biến đổi khí hậu có xảy ra không”, mà là “chúng ta chọn sống trong kịch bản nào”.
Nước biển dâng và nguy cơ ngập lụt: Áp lực dồn lên đồng bằng và đô thị
Nếu muốn hiểu mức độ cấp bách của thích ứng khí hậu, hãy nhìn vào kịch bản nước biển dâng Việt Nam. Đến năm 2100, mực nước biển dâng trung bình được dự tính dao động từ 46,1 cm ở kịch bản phát thải thấp đến 63,7 cm ở kịch bản phát thải cao. Các con số trung vị cho thấy Quảng Ninh có thể dâng 60,2 cm, Cà Mau 64,3 cm, khu vực quần đảo Hoàng Sa 63,7 cm và Trường Sa 67,4 cm. Đây không phải là vài centimet vô hại; với đồng bằng thấp, mỗi centimet là thêm hàng nghìn hecta đất nông nghiệp, khu dân cư và hạ tầng có nguy cơ ngập lụt.
Phiên bản kịch bản biến đổi khí hậu 2025 bổ sung chi tiết thông tin về nước biển dâng, nguy cơ ngập và hiện tượng khí hậu cực đoan. Bản đồ trực tuyến đã thể hiện nguy cơ ngập của tỉnh Cà Mau đến năm 2100, cho phép chính quyền và doanh nghiệp nhìn thấy trực quan những khu vực có thể bị nước biển lấn sâu. Đồng thời, kịch bản mới lần đầu cung cấp kịch bản khí hậu đô thị, giúp các thành phố lớn đánh giá nguy cơ ngập do mưa lớn kết hợp triều cường, như tình trạng đang gia tăng tại các khu vực trũng thấp, ven sông ở Thành phố Hồ Chí Minh. Nếu quy hoạch đô thị vẫn phớt lờ dữ liệu này, chi phí khắc phục ngập sẽ ngày càng vượt quá khả năng ngân sách.
Khí hậu cực đoan và El Nino: Từ cảnh báo khoa học đến quyết định sản xuất
Một điểm nâng cấp quan trọng của kịch bản biến đổi khí hậu 2025 là bổ sung và chi tiết hóa thông tin về khí hậu cực đoan: nắng nóng, rét đậm, hạn hán, mưa lớn, cùng với nước biển dâng và nguy cơ ngập. Điều này không chỉ giúp mô tả xu thế dài hạn, mà còn kết nối với các hiện tượng như El Nino đang có khả năng mạnh dần, làm nền nhiệt tăng, mùa mưa kết thúc sớm và mùa khô kéo dài. Nhiệt độ tăng kéo theo bốc hơi mạnh hơn, đẩy nguy cơ thiếu nước cho sản xuất và sinh hoạt lên mức đáng lo ngại.
Theo các chuyên gia khí tượng, trước nguy cơ El Nino kéo dài đến quý 1-2027, các địa phương phải chủ động tích trữ nước, sử dụng nước tiết kiệm và điều chỉnh mùa vụ sản xuất ngay từ bây giờ, không chờ đến khi thiếu nước mới phản ứng. Trong nông nghiệp, điều này đồng nghĩa với việc chuyển sang giống lúa ngắn ngày, chịu hạn tốt, bảo vệ nguồn nước và đất ở vùng có nguy cơ xâm nhập mặn sâu. Với doanh nghiệp, kịch bản khí hậu cực đoan phải trở thành một phần của quản trị rủi ro: từ thiết kế chuỗi cung ứng, bảo hiểm, đến kế hoạch duy trì hoạt động trong điều kiện nắng nóng đô thị, ngập úng và gián đoạn hạ tầng.
Từ dữ liệu khoa học đến hành động: Doanh nghiệp và chính sách công cần làm gì?
Kịch bản biến đổi khí hậu 2025 được xây dựng trên các kết quả khoa học mới nhất của Ban Liên chính phủ về biến đổi khí hậu, dùng thế hệ mô hình khí hậu mới, kịch bản chia sẻ kinh tế – xã hội, cải tiến phương pháp, dữ liệu và độ phân giải. Nhờ đó, độ chính xác và tính chi tiết của dự báo được nâng lên, đặc biệt với các yếu tố như khí hậu cực đoan, nước biển dâng Việt Nam và nguy cơ ngập lụt. Đây là cơ sở khoa học quan trọng cho hoạch định chính sách, xây dựng quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội và lựa chọn giải pháp thích ứng.
Vấn đề không còn nằm ở chỗ “có dữ liệu hay không”, mà là “có dám để dữ liệu dẫn dắt quyết định hay không”. Kịch bản mới giúp nâng cao năng lực đánh giá rủi ro, hỗ trợ các ngành, lĩnh vực và địa phương xây dựng, lựa chọn giải pháp thích ứng phù hợp. Với khu vực công, điều đó có nghĩa là tích hợp rủi ro khí hậu vào mọi quy hoạch hạ tầng, đô thị, nông nghiệp, năng lượng. Với doanh nghiệp, đó là cơ hội để tái thiết kế mô hình kinh doanh theo hướng thích ứng và phát thải thấp, thay vì chờ bị động trước đứt gãy chuỗi cung ứng, thiệt hại tài sản hay gián đoạn sản xuất. Nếu coi kịch bản biến đổi khí hậu là “bản thiết kế tương lai”, thì mỗi quyết định hôm nay là một nét vẽ định hình Việt Nam sẽ sống trong kịch bản nào.
