Tuổi phân tử giảm, không phải tuổi cơ thể
Tái lập trình tế bào là phương pháp dùng các yếu tố phiên mã để điều chỉnh hoạt động của gen, qua đó định hướng một tế bào mang đặc tính của một loại tế bào khác. Phát hiện đáng chú ý tại Đại học Bonn là tuổi phân tử của tế bào có nguồn gốc từ người 80 tuổi được đưa xuống mức dưới 20 sau quá trình này.
Con số gây choáng ấy mô tả một thay đổi trong phòng thí nghiệm, không phải cơ thể người hiến tặng trẻ lại hơn 60 tuổi. Nhóm nghiên cứu ghi nhận quá trình trẻ hóa diễn ra từ từ; sau 50 ngày, tuổi phân tử đã giảm hơn 60 năm. Đây là bằng chứng cho thấy một số dấu ấn của lão hóa phân tử có thể thay đổi, chứ chưa chứng minh mọi chức năng của tế bào đều trở lại như lúc trẻ.
Cần giữ ranh giới đó thật rõ: tuổi phân tử là thước đo ở cấp tế bào, còn tuổi của một con người liên quan đến nhiều mô, cơ quan và quá trình sinh học. Gộp hai khái niệm thành “cải lão hoàn đồng” sẽ khiến phát hiện khoa học bị thổi phồng.
Đồng hồ biểu sinh và cách tế bào đổi danh tính
Trong nghiên cứu, các nhà khoa học chuyển trực tiếp tế bào tiền thân của tế bào máu thành tế bào gốc thần kinh cảm ứng, thay vì đưa chúng về trạng thái tế bào gốc đa năng rồi mới biệt hóa. Tế bào có thể mang cùng trình tự DNA nhưng hoạt động khác nhau; một phần khác biệt đến từ cách gen được bật hoặc tắt.
Để theo dõi trẻ hóa tế bào, nhóm nghiên cứu đo các biến đổi hóa học trên DNA liên quan đến tuổi tác. Những dấu ấn biểu sinh ảnh hưởng đến cách tế bào sử dụng gen mà không làm thay đổi trình tự DNA. Vì vậy, kết quả không có nghĩa mã di truyền đã được viết lại; điều được quan sát là những dấu hiệu gắn với tuổi thay đổi trong quá trình tế bào chuyển hướng phát triển.
Cách làm này khác với quy trình thường được nhắc đến trong tái lập trình: ép tế bào trưởng thành trở về trạng thái gốc vạn năng, rồi mới nuôi thành một loại tế bào chuyên biệt khác. Lộ trình trực tiếp và chậm hơn của nhóm Bonn cho phép quan sát các biến đổi theo thời gian, tạo một mô hình hữu ích để nghiên cứu cơ chế — không phải bằng chứng rằng mọi cách tái lập trình đều an toàn.
Gợi mở nghiên cứu Alzheimer, chưa phải liệu pháp
Một bài viết khác về kết quả này mô tả dấu ấn tuổi tác của tế bào trong mẫu máu từ người 80 tuổi giảm khoảng 60 năm, về mức tương ứng với tế bào của người chưa tới 20. Điểm đáng quan tâm không nằm ở phép ví von “trẻ lại”, mà ở khả năng dùng mô hình tế bào để quan sát những thay đổi liên quan đến tuổi và hệ thần kinh.
Tuổi tác là yếu tố nguy cơ của các bệnh thoái hóa thần kinh, trong đó có Alzheimer. Nếu xác định được những yếu tố kiểm soát tốc độ thiết lập lại dấu ấn biểu sinh, các nhà nghiên cứu có thể thử nghiệm hoạt chất làm quá trình này nhanh hơn hoặc chậm hơn và tìm hiểu cơ chế bệnh. Đây là một hướng nghiên cứu Alzheimer có tiềm năng, không phải bằng chứng rằng phương pháp đã ngăn ngừa hay chữa khỏi bệnh.
Kết quả trong phòng thí nghiệm cũng chưa chứng minh tế bào hoạt động như tế bào trẻ trong mọi điều kiện, càng chưa xác lập độ an toàn và hiệu quả điều trị ở người. Bởi vậy, cách hiểu thận trọng nhưng không xem nhẹ là phù hợp nhất: nghiên cứu giúp mở cửa cho câu hỏi mới về lão hóa, còn con đường từ dấu ấn phân tử đến một liệu pháp hữu ích vẫn cần được kiểm chứng.
