Tuổi phân tử có thể thay đổi, nhưng cơ thể thì chưa
Tái lập trình tế bào là quá trình dùng các yếu tố phiên mã để điều chỉnh hoạt động của gen, qua đó hướng một tế bào rời bỏ chức năng ban đầu và phát triển theo một loại tế bào khác. Nghiên cứu tại Đại học Bonn cho thấy quá trình này có thể làm giảm mạnh tuổi phân tử của tế bào người cao tuổi: tế bào từ người 80 tuổi đạt mức tương ứng với người dưới 20 tuổi. Đây là kết quả đáng chú ý, nhưng cách gọi “trẻ lại 60 năm” dễ khiến người đọc hình dung quá xa. Các nhà khoa học đã quan sát sự thay đổi trong tế bào nuôi cấy, không tua ngược tuổi của người hiến tặng. Vì vậy, phát hiện này mở ra một cửa sổ nghiên cứu về lão hóa; nó chưa phải bằng chứng rằng khoa học đã tìm ra cách đảo ngược lão hóa ở toàn cơ thể.
Tái lập trình hoạt động ra sao?
Tế bào trong cơ thể thường mang cùng bộ thông tin di truyền, nhưng mỗi loại chỉ sử dụng một phần gen để đảm nhận chức năng riêng. Các protein gọi là yếu tố phiên mã có thể tác động lên cách gen được đọc, từ đó thay đổi hướng phát triển của tế bào. Nhóm nghiên cứu ở Bonn chuyển trực tiếp tế bào tiền thân của tế bào máu thành tế bào gốc thần kinh cảm ứng, thay vì đưa chúng về trạng thái tế bào gốc đa năng rồi mới biệt hóa. Sự khác biệt này đáng kể: các phương pháp hai bước trước đây thường đưa tế bào trưởng thành trở lại trạng thái gốc vạn năng trước khi tạo ra một loại tế bào chuyên biệt khác. Với lộ trình trực tiếp, nhóm nghiên cứu theo dõi quá trình chuyển đổi diễn ra từ từ. Đây là mô hình hữu ích để khảo sát biến đổi theo thời gian, chứ không phải công thức biến máu thành mô thần kinh trong cơ thể người.
“Trẻ hóa 60 năm” đo điều gì?
Các nhà nghiên cứu đánh giá tuổi phân tử bằng cách theo dõi những biến đổi hóa học trên DNA liên quan đến tuổi tác. Những dấu ấn thuộc lĩnh vực di truyền học biểu sinh có thể ảnh hưởng đến cách gen hoạt động mà không làm thay đổi trình tự DNA. Sau 50 ngày, tế bào có nguồn gốc từ người 80 tuổi ghi nhận mức giảm tuổi phân tử hơn 60 năm. Một bài viết khác mô tả kết quả theo cách dễ nhớ hơn: dấu ấn tuổi tác trên tế bào được tạo từ mẫu máu người 80 tuổi giảm khoảng 60 năm, xuống mức dưới 20 tuổi. Tuy nhiên, con số này phản ánh một thước đo phân tử, không phải tuổi đời, sức khỏe hay năng lực của toàn bộ cơ thể. Ngay cả khi dấu ấn biểu sinh gần với tế bào trẻ, điều đó cũng chưa chứng minh tế bào hoạt động như tế bào trẻ trong mọi hoàn cảnh.
Alzheimer là hướng nghiên cứu, chưa phải đích điều trị
Giá trị trước mắt của nghiên cứu nằm ở khả năng giúp giới khoa học quan sát cơ chế lão hóa và thử nghiệm những yếu tố hoặc hoạt chất có thể làm nhanh hay chậm quá trình thiết lập lại tuổi biểu sinh. Điều này có liên quan đến thần kinh học vì tuổi tác là một yếu tố nguy cơ của các bệnh thoái hóa thần kinh, trong đó có Alzheimer. Nhưng khoảng cách từ một tế bào được trẻ hóa trong phòng thí nghiệm đến một phương pháp điều trị Alzheimer an toàn, hiệu quả vẫn còn lớn. Phát hiện tại Bonn không chứng minh tế bào mới có thể thay thế mô tổn thương trong não người, cũng không cho thấy bệnh nhân sẽ cải thiện trí nhớ hay diễn tiến bệnh được làm chậm. Cách hiểu thận trọng nhất là xem đây như một công cụ nghiên cứu tiềm năng, chưa phải liệu pháp cho người bệnh.
Kết luận: tuổi phân tử của một tế bào không cố định tuyệt đối, và đó là bước tiến đáng để theo dõi. Nhưng đảo ngược lão hóa ở cấp tế bào khác xa trẻ hóa toàn cơ thể. Trước khi kỳ vọng vào điều trị Alzheimer hay một phương pháp cải lão hoàn đồng, khoa học còn phải xác định cơ chế, độ an toàn và liệu kết quả có thể chuyển thành lợi ích thực tế cho con người hay không.
