Cánh cửa đối thoại còn mở, nhưng thời gian không đứng về phía ngoại giao
Đàm phán Mỹ Iran là nỗ lực tìm thỏa thuận giữa Washington và Tehran nhằm ngăn xung đột tái bùng phát, trong khi hai bên vẫn bất đồng về hạt nhân, phong tỏa và trừng phạt. Tuyên bố của Tổng thống Donald Trump rằng Tehran muốn đàm phán, đồng thời Washington vẫn còn thời gian đối thoại, tạo ra một khoảng mở ngoại giao nhưng chưa phải dấu hiệu cho thấy thỏa thuận đã gần kề.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết các cuộc tham vấn đang diễn ra nhưng chưa có kết luận cuối cùng; kết quả phụ thuộc vào câu trả lời của phía Mỹ. Mấu chốt là Washington muốn đưa chương trình hạt nhân Iran lên bàn ngay từ đầu, trong khi Tehran yêu cầu dỡ phong tỏa cảng biển và bỏ các hạn chế đối với xuất khẩu dầu trước. Khoảng cách về thứ tự ưu tiên khiến lời mời đối thoại dễ trở thành một cuộc mặc cả kéo dài. Vì vậy, phát biểu của ông Trump có giá trị như tín hiệu chính trị, chưa phải bằng chứng rằng hai bên đã thống nhất được nền tảng đàm phán.
Qatar và Pakistan chạy đua với nguy cơ giao tranh tái diễn
Qatar và Pakistan đang giữ vai trò cầu nối chính, tìm cách ngăn chiến tranh bùng phát trở lại trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ ngày 3/11. Vai trò trung gian không chỉ là chuyển thông điệp: họ cần giúp hai bên xác định liệu có thể tháo gỡ bất đồng về hạt nhân, cảng biển và trừng phạt theo từng bước hay không. Các phái viên Iran và Qatar đã thảo luận hơn 12 giờ tại Tehran hôm 30/10, dấu hiệu cho thấy nỗ lực hòa giải Trung Đông đang được đẩy nhanh, dù thời lượng tham vấn chưa bảo đảm một thỏa thuận.
Qatar thúc đẩy nối lại đối thoại, còn Pakistan cùng tham gia duy trì kênh liên lạc giữa Washington và Tehran. Ngoại trưởng Araghchi nói hiện chưa có kế hoạch gặp trực tiếp quan chức Mỹ, nhưng các bên trung gian vẫn tham vấn về những điều kiện của Tehran. Đây là giới hạn quan trọng: ngoại giao đang vận hành qua các đầu mối gián tiếp, chưa có cuộc gặp trực diện để kiểm chứng mức độ nhượng bộ. UAE cũng bày tỏ hy vọng đàm phán tạo được đột phá, đồng thời chuẩn bị cho kịch bản xấu nhất. Sự thận trọng ấy phản ánh thực tế rằng người trung gian có thể giữ cửa mở, nhưng không thể thay các bên đưa ra lựa chọn chính trị.
Hormuz biến sức ép quân sự thành rủi ro toàn cầu
Căng thẳng Mỹ Iran không còn chỉ nằm trong các tuyên bố. Hoạt động quân sự và sự cố hàng hải tại eo biển Hormuz đang làm tăng sức ép lên tiến trình ngoại giao, bởi bất kỳ gián đoạn nào cũng có thể tác động tới nguồn cung năng lượng toàn cầu. Ngày 1/11, Hải quân thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran thông báo hai tàu chở dầu, trong đó có một siêu tàu, phát nổ sau khi va phải thủy lôi trên tuyến đường mà Tehran cho là không được phép. Sự cố làm gia tăng nguy cơ hiểu lầm trên một tuyến hàng hải vốn đã căng thẳng.
Eo biển Hormuz thường đảm nhận khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu. Việc Iran hạn chế hàng hải qua khu vực, cộng với biện pháp Mỹ phong tỏa các cảng biển Iran, đã gây sức ép lên thị trường năng lượng và đẩy giá năng lượng tăng mạnh. Hệ quả không dừng ở bàn cờ quân sự: bất ổn kéo dài có thể truyền sang nguồn cung và chi phí năng lượng mà người dân, doanh nghiệp phải gánh chịu. Vì vậy, bảo đảm an toàn hàng hải cần được xem là một phần của đàm phán, không phải vấn đề phụ có thể để lại sau khi đạt thỏa thuận chính trị.
Cảnh báo quân sự khiến lời nói về hòa bình khó được tin
Washington nói vẫn để ngỏ ngoại giao, nhưng ông Trump cũng tuyên bố còn một hoặc hai mục tiêu cần xử lý; Ngoại trưởng Marco Rubio cho biết chưa có quyết định về các cuộc không kích mới. Theo thông tin được tường thuật về cuộc điện đàm ngày 31/10, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu thúc giục ông Trump không kích Iran sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, trong khi nhà lãnh đạo Mỹ muốn để đàm phán tiếp tục. Sự khác biệt này cho thấy lựa chọn quân sự vẫn hiện diện trong tính toán, làm suy yếu niềm tin cần thiết để thương lượng.
Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei cảnh báo Mỹ và Israel không tiến hành chiến dịch quân sự mới, đồng thời yêu cầu quân đội cập nhật danh sách mục tiêu liên quan đến hai nước. Người phát ngôn quân đội Iran cũng cảnh báo xung đột có thể lan rộng về địa lý nếu tái diễn. Khi cả hai phía vừa nói về đối thoại vừa phát tín hiệu sẵn sàng đáp trả, nguy cơ tính toán sai lầm tăng lên. Kết luận vì thế không nên dựa vào tuyên bố thiện chí riêng lẻ: đàm phán chỉ có cơ hội ngăn vòng đối đầu mới nếu Washington và Tehran chuyển lời nói thành nhượng bộ có thể kiểm chứng, còn Qatar và Pakistan duy trì được kênh liên lạc trước khi sự cố hàng hải hoặc một quyết định quân sự đóng sập cánh cửa.
