Đưa pháp luật ra khỏi trang sách
Phiên tòa giả định là hoạt động giáo dục tái hiện trình tự xét xử bằng tình huống pháp lý được dàn dựng, giúp người tham dự quan sát vai trò của các chủ thể tố tụng và hiểu hệ quả của hành vi vi phạm. Giá trị của hình thức này nằm ở chỗ biến quy định trừu tượng thành lựa chọn cụ thể mà học sinh có thể nhận diện trong đời sống. Ngày 7/11, Viện kiểm sát nhân dân khu vực 10 phối hợp với Trường THPT Lý Tự Trọng, Trường THPT số 1 Phan Bội Châu và UBND xã Phú Xuân tổ chức chương trình tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật bằng hình thức này. Hoạt động hướng đến nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật cho học sinh, thanh niên và người dân; cách tiếp cận nhập vai khiến mục tiêu ấy gần gũi hơn một buổi phổ biến chỉ nghe và ghi chép.
Các kịch bản ở Đắk Lắk xoay quanh những nguy cơ có thể xuất hiện trong lứa tuổi học đường: tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy, mâu thuẫn dẫn đến cố ý gây thương tích và sử dụng trái phép vũ khí quân dụng. Học sinh trực tiếp đảm nhận vai kiểm sát viên, thẩm phán, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác. Khi học sinh nhập vai, các em không chỉ nghe kết luận mà còn theo dõi cách vụ việc được xét hỏi, tranh luận và xử lý. Đó là khác biệt quan trọng: pháp luật hiện lên như khuôn khổ gắn với hành vi, lựa chọn và trách nhiệm, chứ không phải danh sách điều khoản cần học thuộc.
Tình huống thực tế tạo bài học dễ nhớ
Một phiên tòa mô phỏng có sức thuyết phục khi tình huống đủ gần với trải nghiệm của người học và phần giải thích không dừng ở việc nêu tên tội danh. Trong chương trình tại Đắk Lắk, tình huống ma túy cho thấy sự tò mò, thiếu hiểu biết và thiếu kỹ năng tự bảo vệ có thể khiến thanh thiếu niên bị lôi kéo; phần xét xử giúp các em nhận diện trách nhiệm pháp lý và hệ lụy với bản thân, gia đình, nhà trường, xã hội. Kịch bản về bạo lực học đường lại làm rõ ranh giới giữa mâu thuẫn thông thường và hành vi vi phạm, đồng thời gợi mở cách kiểm soát cảm xúc và giải quyết bất đồng phù hợp pháp luật.
Cách làm này cho thấy giáo dục pháp luật hiệu quả không chỉ cung cấp thông tin mà còn tập cho học sinh nhận diện rủi ro trước khi sự việc leo thang. Một chương trình tại Trường THCS Thu Trì, phối hợp với luật sư và chuyên gia pháp lý, dùng tình huống về vi phạm quy định an ninh mạng gắn với đời sống trên không gian số; phần giao lưu còn đề cập an toàn giao thông, phòng chống bạo lực học đường và các vấn đề pháp lý thường gặp. Kết hợp phiên tòa với hỏi đáp giúp phổ biến pháp luật theo cách có thể nhớ và vận dụng: hiểu hành vi nào nguy hiểm, hậu quả có thể ra sao và cần ứng xử thế nào để tự bảo vệ mình.
Kết nối trực tuyến, mở rộng người tham dự
Phạm vi tiếp cận cũng quyết định sức lan tỏa của hoạt động. Tại Đắk Lắk, chương trình diễn ra đồng thời ở hai trường, kết nối trực tuyến bằng công nghệ thông tin; hơn 1.000 lượt người tham dự trực tiếp tại hai điểm cầu, trong khi người dân có thể theo dõi qua các nền tảng trực tuyến và trang thông tin của đơn vị phối hợp. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật: kết nối giúp học sinh, giáo viên, phụ huynh và cộng đồng cùng tiếp cận nội dung mà không bị giới hạn bởi một hội trường. Ban tổ chức còn phát hơn 1.000 tờ rơi về Luật Tư pháp người chưa thành niên, bổ sung tài liệu để người tham dự có thể xem lại.
Sự kết hợp giữa trực tiếp và trực tuyến cho thấy phổ biến pháp luật có thể vượt khỏi khuôn khổ một buổi sinh hoạt tại trường. Tuy vậy, công nghệ chỉ mở rộng cánh cửa; chất lượng vẫn phụ thuộc vào kịch bản phù hợp lứa tuổi, diễn giải rõ ràng và cơ hội để người xem đặt câu hỏi. Khi những yếu tố ấy đi cùng nhau, phiên tòa giả định vừa tạo trải nghiệm chung, vừa đưa kiến thức đến những người không thể có mặt tại địa điểm tổ chức.
Một lớp học thực hành cho cả học sinh lẫn học viên kiểm sát
Phiên tòa giả định không chỉ phục vụ người xem. Hướng tới Ngày Pháp luật Việt Nam 9/11, Phân hiệu Trường Đại học Kiểm sát tại Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức chương trình với chủ đề “Xét xử vụ án hình sự”, có học viên nghiệp vụ kiểm sát cùng học sinh nhiều cấp tham dự. Học viên đảm nhận các vai trong trình tự xét xử, từ hội đồng xét xử, kiểm sát viên thực hành quyền công tố đến người bào chữa và những người tham gia tố tụng. Qua hoạt động, họ có dịp rèn kỹ năng xét hỏi, phân tích chứng cứ, trình bày quan điểm và xử lý tình huống tại phiên tòa. Đây là lợi ích hai chiều đáng ghi nhận: học sinh tiếp cận luật trực quan, còn người học nghề kiểm sát thử vận dụng kiến thức trong môi trường mô phỏng.
Điểm mạnh của mô hình nằm ở sự giao nhau giữa giáo dục cộng đồng và thực hành nghề nghiệp. Học sinh quan sát trực tiếp cách các chủ thể tiến hành tố tụng làm việc, trong khi học viên phải chuyển kiến thức đã học thành lập luận và hành động có trình tự. Vì thế, phiên tòa giả định có thể tạo hiểu biết sâu hơn một buổi tuyên truyền đơn chiều, miễn là phần nhập vai được xây dựng chính xác và dễ hiểu. Khi pháp luật được nhìn thấy qua tình huống, vai trò và hậu quả, việc tôn trọng quy định có cơ hội trở thành nhận thức gắn với đời sống hằng ngày.
