Hormuz không còn được Tehran xem là tuyến hàng hải như trước
Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải chiến lược nối vùng Vịnh với các thị trường toàn cầu, nơi cách tổ chức lưu thông và bảo đảm an ninh có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn cung năng lượng. Ngày 25/10 tại Tehran, Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi tuyên bố cuộc chiến với Mỹ và Israel đã làm thay đổi căn bản an ninh khu vực, vì vậy các tuyến vận tải và cơ chế quản lý eo biển sẽ không trở lại như trước. Đây không chỉ là lời cảnh báo về hậu quả chiến tranh. Tehran đang phát tín hiệu rằng việc khôi phục tàu bè qua lại không đồng nghĩa với việc khôi phục nguyên trạng quyền hạn và quy tắc cũ. Lập trường ấy khiến Hormuz trở thành một phần của thương lượng hậu xung đột: Iran muốn vai trò lớn hơn của các quốc gia ven biển, còn các nước sử dụng tuyến đường này cần bảo đảm giao thông không bị cản trở.
Araqchi nói Iran và Oman đã thảo luận vấn đề này và sẽ tiếp tục trao đổi. Tuy nhiên, tuyên bố chính trị chưa tạo ra một cơ chế mới có hiệu lực. Khoảng cách giữa yêu cầu Tehran và quyền tự do hàng hải mà Mỹ nhấn mạnh có thể là bất đồng lớn trong đàm phán Iran Mỹ; điều đó cần được giải quyết bằng thỏa thuận cụ thể, không chỉ bằng những tuyên bố về chủ quyền.
Đề xuất mở eo biển đổi lấy dỡ phong tỏa đặt ra phép thử
Iran đã gửi đề xuất qua Pakistan: Tehran sẵn sàng mở lại hoạt động hàng hải qua Hormuz nếu Washington dỡ phong tỏa các cảng Iran, đồng thời cho biết sẵn sàng nối lại đàm phán. Đề xuất này đặt ra một phép thử rõ ràng: liệu hai bên có thể tách việc khôi phục lưu thông khỏi những tranh chấp rộng hơn, hay mỗi bên sẽ tiếp tục dùng sức ép để giành điều kiện thuận lợi? Đại sứ Iran tại Islamabad nói Tehran sẵn sàng trở lại khuôn khổ thỏa thuận tạm thời từng được Pakistan làm trung gian; Iran cũng cáo buộc Tổng thống Donald Trump bác bỏ đề xuất khi tiếp tục duy trì phong tỏa hải quân.
Mỹ chưa bình luận về đề xuất. Trong khi đó, ngày 23/10, Trump để ngỏ khả năng tiến hành thêm chiến dịch quân sự, đồng thời nói Iran có thể chọn đàm phán để tránh đối đầu mới. Hai tín hiệu đối nghịch khiến đề nghị mở Hormuz có giá trị như bước khởi đầu, nhưng chưa đủ để bảo đảm thỏa thuận. Tehran muốn dỡ phong tỏa và có tiếng nói trong quản lý; Washington muốn lưu thông không bị cản trở. Nếu hai yêu cầu này không được đưa vào cùng một khuôn khổ, việc mở lại tuyến biển có thể chỉ là thỏa thuận ngắn hạn.
Hành lang tạm thời chưa giải quyết tranh chấp quyền quản lý
Trao đổi giữa Iran và Oman gợi mở một phương án thực dụng hơn: khôi phục vận tải hàng hải theo từng giai đoạn trước khi quyết định quy tắc lâu dài. Khuôn khổ được thảo luận gồm hành lang hàng hải tạm thời, phối hợp rà phá thủy lôi và đàm phán kỹ thuật để xác định tuyến ổn định hơn; hai bên cũng xem xét trao đổi thông tin và điều tiết tàu thuyền. Đây là cách tiếp cận đáng chú ý vì nó có thể giảm rủi ro trước khi các bên đạt đồng thuận chính trị rộng hơn.
Nhưng phối hợp kỹ thuật không xóa được câu hỏi ai có quyền đặt luật. Iran muốn Iran và Oman đảm nhiệm quản lý theo phạm vi kiểm soát của mỗi bên, trong khi một đề xuất quản lý khu vực rộng hơn từng vấp phải phản đối của Tehran. Vì thế, hành lang tạm thời chỉ có thể là giải pháp chuyển tiếp. Muốn tồn tại lâu dài, cơ chế phải làm rõ quyền điều tiết, chia sẻ thông tin và bảo đảm tàu thương mại qua lại an toàn.
Tác động vượt khỏi bàn đàm phán
Hormuz có ý nghĩa toàn cầu vì lượng năng lượng đi qua đây rất lớn: theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, năm 2025 trung bình khoảng 20 triệu thùng dầu thô và sản phẩm dầu mỏ lưu thông mỗi ngày, tương đương khoảng 25% lượng dầu giao dịch bằng đường biển trên thế giới. Do các tuyến thay thế chỉ có thể đảm nhận một phần hàng hóa, gián đoạn kéo dài có thể gây sức ép lên nguồn cung và giá năng lượng. Với người dân, hệ quả có thể đến qua chi phí nhiên liệu và hàng hóa, dù mức độ phụ thuộc vào thời gian gián đoạn và phản ứng của thị trường.
Nếu không thống nhất được quyền quản lý và điều kiện qua lại, tàu chở dầu có thể phải đổi lộ trình, chờ lâu hơn hoặc đối mặt với phí bảo hiểm cao hơn, tiếp tục làm tăng áp lực lên thị trường. Những ngày tới, cần theo dõi kết quả tiếp xúc ngoại giao tại Tehran, khả năng nối lại đàm phán trực tiếp hoặc gián tiếp và tiến triển của kế hoạch hành lang Iran–Oman. Kết luận then chốt là Hormuz khó trở lại trạng thái cũ chỉ bằng một thỏa thuận mở cửa. Muốn lưu thông bền vững, các bên phải thống nhất cả việc dỡ phong tỏa lẫn những quy tắc hàng hải mới.
