Mở cửa tri thức là chưa đủ
Giáo dục đại học mở là hệ thống kết nối và liên thông, giúp mọi người tiếp cận việc học ở nhiều trình độ, hình thức khác nhau và tiếp tục học tập suốt đời, bất kể hoàn cảnh hay địa lý. Đó phải là cam kết về cơ hội thực chất, không phải cuộc đua số hóa.
Ngày 23/10, OpenAP 2026 diễn ra tại Hà Nội, tập trung vào chủ đề thúc đẩy giáo dục đại học công bằng và bao trùm tại châu Á - Thái Bình Dương. Khoảng 500 đại biểu quốc tế và trong nước tham dự, trong bối cảnh công nghệ số và AI đang thay đổi cách dạy, học, nghiên cứu và chia sẻ tri thức. Nhưng kho học liệu trực tuyến lớn hơn không đồng nghĩa với cơ hội bình đẳng hơn: người học vẫn khác nhau về thiết bị, kết nối, tài liệu chất lượng và kỹ năng khai thác.
Vì thế, thước đo của giáo dục công bằng không nên là có bao nhiêu khóa học được đưa lên mạng, mà là ai có thể học, hoàn thành và dùng được điều đã học. Nếu thiếu tiêu chí ấy, “mở” có nguy cơ chỉ mở thêm cánh cửa cho những người vốn đã có lợi thế.
Học liệu mở vượt khỏi ranh giới trường lớp
Học liệu quốc tế, khóa học trực tuyến và việc chia sẻ tài nguyên giúp người học không còn bị giới hạn trong những gì trường mình sở hữu. Người học có thêm lựa chọn về nội dung và lộ trình; nhà nghiên cứu có thể hợp tác xuyên biên giới; các cơ sở giáo dục có thể chia sẻ kinh nghiệm và kết quả với cộng đồng rộng hơn. Đó là lợi ích rõ ràng của giáo dục đại học mở: tri thức có thể lưu chuyển thay vì bị giữ trong những ranh giới tổ chức.
AI trong giáo dục có thể hỗ trợ dịch thuật, đơn giản hóa tài liệu chuyên ngành, tạo câu hỏi kiểm tra và điều chỉnh học liệu theo nhu cầu. Tuy nhiên, người học cần kỹ năng số, tư duy phản biện, khả năng nhận diện nguồn tin đáng tin cậy và hỗ trợ từ nhà trường để dùng những công cụ ấy có hiệu quả. Nếu không, AI có thể giúp người đã có năng lực tiến nhanh hơn, trong khi người thiếu điều kiện lại bị bỏ xa.
Công nghệ có thể tháo gỡ rào cản, nhưng không tự động tạo ra công bằng. Với người học ở vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, khả năng tiếp cận kết nối, thiết bị và tài nguyên chất lượng vẫn là vấn đề thiết thực. Mở nội dung mà không mở năng lực sử dụng thì mới chỉ hoàn thành một nửa công việc.
AI cần đi cùng trách nhiệm và nguồn lực
AI không phải lối tắt để giải quyết bất bình đẳng. Việc ứng dụng công nghệ đặt ra yêu cầu về bản quyền, đạo đức, minh bạch và trách nhiệm; đồng thời, người học phải được rèn kỹ năng để đánh giá, kiểm chứng và vận dụng thông tin. Muốn AI hỗ trợ nhiều nhóm hơn, trường học cần xem năng lực số là một phần của giáo dục, không phải điều kiện ngầm mà người học phải tự có.
Tại hội thảo quốc gia ngày 30/10 về chính sách và quản trị hệ thống giáo dục mở, Hiệu trưởng Trường Đại học Mở Hà Nội Nguyễn Thị Nhung nhấn mạnh rằng mục tiêu không nằm ở việc số hóa thật nhiều học liệu hay mở thêm khóa trực tuyến. Trọng tâm là tạo điều kiện để người dân học thường xuyên, được đào tạo lại và cập nhật kỹ năng trong suốt cuộc đời. Cách nhìn này đặt nhu cầu của người học lên trước số lượng nền tảng.
Đổi mới quản trị phải biến mục tiêu bao trùm thành cách tổ chức cụ thể: liên thông giữa các hình thức học, công nhận kết quả phù hợp, phối hợp giữa trường, viện nghiên cứu và đối tác, cùng chính sách gắn với thực tế. Nếu thiếu cơ chế thực thi và nguồn lực dài hạn, những cam kết về giáo dục công bằng sẽ khó vượt khỏi diễn đàn.
Cơ hội đại học phải theo người học suốt đời
Cơ hội học đại học không thể chỉ được hiểu là một lần trúng tuyển ở tuổi trẻ. Một hệ thống mở cần cho phép người học quay lại học, chuyển hướng và bồi dưỡng năng lực khi công việc hoặc hoàn cảnh thay đổi. Tính linh hoạt ấy đặc biệt quan trọng với người không thể theo một lộ trình toàn thời gian hoặc phải học từ xa.
Điều đó đòi hỏi chính sách và quản trị nhìn giáo dục như một hệ sinh thái liên thông, thay vì các chương trình rời rạc. Trường học cần phối hợp chia sẻ học liệu; cơ chế cần ghi nhận nhiều con đường học tập; người học cần được hỗ trợ để phát triển năng lực số và tư duy độc lập. Giáo dục mở chỉ có ý nghĩa khi những điều kiện này đi cùng nhau.
Kết luận cần rõ ràng: AI và học liệu trực tuyến có thể mở rộng cánh cửa đại học, nhưng không thể tự quyết định ai bước qua được. Muốn cánh cửa ấy công bằng, cần đầu tư vào năng lực người học, kết nối và nguồn lực, đồng thời đổi mới quản trị để việc học không bị giới hạn bởi nơi ở, điều kiện hay một giai đoạn đời người. Đó mới là tương lai mở đáng theo đuổi.
