Quản lý rừng số: đưa dữ liệu từ màn hình ra hiện trường
Quản lý rừng số là cách dùng dữ liệu địa lý, thiết bị ghi nhận và phần mềm để theo dõi tài nguyên rừng, xác định điểm cần kiểm tra và hỗ trợ lực lượng xử lý nguy cơ tại hiện trường. Giá trị của công nghệ không nằm ở số lượng thiết bị, mà ở việc biến thông tin rời rạc thành hành động kịp thời.
Quảng Ninh và Cần Giờ cho thấy hai hướng bổ trợ nhau. Quảng Ninh kết hợp bản đồ số, camera nhiệt, tháp quan trắc và thiết bị bay không người lái để phát hiện sớm nguy cơ cháy, phù hợp với địa bàn rộng, địa hình chia cắt và khó tiếp cận. Cần Giờ dùng GIS rừng cùng GPS, ảnh viễn thám và phần mềm chuyên ngành để quản lý rừng phòng hộ, theo dõi hiện trạng và hệ sinh thái. Cả hai mô hình đều thay đổi cách kiểm lâm tìm kiếm thông tin: thay vì bắt đầu từ hồ sơ giấy, cán bộ có thể đi từ dữ liệu vị trí đến đúng khu vực cần xác minh.
Quảng Ninh: phát hiện nguy cơ trước khi thành sự cố
Ở Quảng Ninh, ưu tiên là mở rộng tầm quan sát và rút ngắn thời gian phát hiện dấu hiệu cháy. Trung tâm Giám sát điều hành cảnh báo cháy rừng tại Chi cục Kiểm lâm được đưa vào vận hành từ đầu năm 2026; hệ thống có 7 tháp quan trắc ở các địa bàn trọng điểm và 18 thiết bị bay không người lái. Camera nhiệt kết hợp tháp quan trắc hỗ trợ theo dõi hiện trường, nhất là trong những ngày nắng nóng. Khi hệ thống ghi nhận nhiệt độ, hình ảnh và vị trí nghi vấn, cán bộ có thể khoanh vùng nguy cơ, chủ động điều động lực lượng tiếp cận.
Bản đồ lâm nghiệp trên điện thoại bổ sung lớp thông tin cần thiết cho tuần tra: số lô, trạng thái rừng, chủ rừng, loại cây, năm trồng và trữ lượng. Hạt Kiểm lâm khu vực 2 quản lý lâm nghiệp tại 11 xã, phường với gần 90.000 ha diện tích tự nhiên, nên tra cứu dữ liệu tại chỗ có ý nghĩa thực tế rõ rệt. Công nghệ không thay thế bước kiểm tra trực tiếp; nó giúp lực lượng biết nên đi đâu trước, đối chiếu gì và phản ứng ra sao.
Cần Giờ: GIS nối khảo sát với lịch sử biến động rừng
Cần Giờ đặt trọng tâm vào việc kết nối dữ liệu không gian với khảo sát rừng ngập mặn. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, GIS được dùng cùng dữ liệu GPS, bản đồ số, ảnh viễn thám và các phần mềm chuyên ngành trong quản lý rừng phòng hộ. GPS ghi tọa độ điểm, tuyến và khu vực khảo sát; dữ liệu được đưa lên máy tính để xác định vị trí, tính diện tích và đối chiếu bản đồ hiện trạng. Chiều ngược lại cũng quan trọng: ảnh vệ tinh và bản đồ giúp chọn trước khu vực cần chú ý, rồi chuyển dữ liệu sang thiết bị GPS cho chuyến khảo sát.
Phần mềm GIS còn tổ chức dữ liệu về vị trí và thuộc tính của các loài động, thực vật trong những ô nghiên cứu, hỗ trợ theo dõi đa dạng sinh học và đánh giá khả năng lưu giữ carbon. Từ ảnh viễn thám đa thời gian, đơn vị xây dựng bản đồ diễn biến rừng ngập mặn giai đoạn 1973–2018 theo chu kỳ 10 năm. Đây là lợi thế khác với cách tiếp cận cảnh báo cháy: Cần Giờ vừa quản lý điểm khảo sát hiện tại, vừa đặt biến động rừng vào một chuỗi dài để nhận ra xu hướng.
Công nghệ chỉ hữu ích khi dữ liệu đáng tin và được cập nhật
Hai địa phương cho thấy công cụ số mạnh nhất khi bổ sung cho năng lực của người làm rừng. Camera nhiệt và thiết bị bay giúp mở rộng tầm quan sát; bản đồ số và GPS đưa cán bộ đến đúng vị trí; GIS giúp kết nối dữ liệu hiện trường với thông tin về loài, lô rừng và biến động theo thời gian. Điện thoại thông minh cũng giúp ghi nhận thông tin ngoài thực địa, tiết kiệm thời gian và nhân công cho hoạt động khảo sát, theo dõi.
Nhưng bản đồ sai hoặc dữ liệu cũ có thể dẫn lực lượng đến sai điểm. Quảng Ninh cần tiêu chuẩn dữ liệu thống nhất, phân công rõ trách nhiệm cập nhật, bảo đảm an toàn thông tin và tiếp tục đào tạo cán bộ vận hành. Về lâu dài, cơ sở dữ liệu còn có thể phục vụ quy hoạch lâm nghiệp, bảo tồn đa dạng sinh học và đánh giá hấp thụ carbon. Vì vậy, thước đo của quản lý rừng số không phải là thiết bị mới đến đâu, mà là dữ liệu có được kiểm chứng và chuyển thành hành động đúng lúc hay không.
