Kim ngạch tăng chưa đồng nghĩa với hợp tác sâu
Thương mại Việt Nam – EU là hoạt động trao đổi hàng hóa và dịch vụ giữa hai bên, được thúc đẩy bởi EVFTA nhưng phụ thuộc ngày càng nhiều vào năng lực sản xuất, tiêu chuẩn và mức độ kết nối chuỗi cung ứng. Sau hơn sáu năm thực thi hiệp định, thương mại hai chiều trong chín tháng đầu năm 2026 vượt 65 tỷ USD, tăng gần 20% so với cùng kỳ. Đây là kết quả đáng kể, nhưng không phải thước đo đầy đủ của thành công. EVFTA mở cửa thị trường; nó không tự động giúp doanh nghiệp Việt nắm công nghệ, thiết kế hay phần lợi nhuận lớn hơn trong sản phẩm xuất khẩu. Khi ưu đãi thuế quan dần trở thành lợi thế chung, cạnh tranh sẽ dựa nhiều hơn vào chất lượng, tiêu chuẩn môi trường và khả năng tham gia chuỗi giá trị EU. Vì vậy, câu hỏi cần đặt ra không chỉ là xuất khẩu tăng bao nhiêu, mà giá trị nào được tạo ra và giữ lại trong nước.
Bối cảnh khiến câu hỏi ấy cấp thiết hơn: chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc, còn quy định xanh của thị trường châu Âu ngày càng khắt khe. Doanh nghiệp thiếu năng lực truy xuất, giảm phát thải và bảo đảm chất lượng có thể mất lợi thế dù thuế suất thuận lợi. Nói cách khác, ưu đãi là cánh cửa, không phải năng lực cạnh tranh. Muốn đi xa hơn, Việt Nam cần coi thương mại và đầu tư châu Âu là công cụ nâng cấp sản xuất, chứ không chỉ là đầu ra cho hàng hóa.
Vốn Đan Mạch cho thấy cơ hội và giới hạn
Dòng vốn Đan Mạch là ví dụ rõ về chuyển dịch từ quan hệ hỗ trợ phát triển sang thương mại và đầu tư. Sau hơn 30 năm, nước này có 180 dự án còn hiệu lực tại Việt Nam; tổng vốn đăng ký vượt 2,4 tỷ USD tính đến hết tháng 9/2026. Các dự án lớn của LEGO, Pandora và Carlsberg làm nổi bật sức hút của Việt Nam đối với nhà sản xuất châu Âu. Nhưng số vốn tăng thêm tập trung đáng kể vào một số dự án quy mô lớn, nên tổng vốn không nói lên bao nhiêu doanh nghiệp Việt được kết nối, bao nhiêu công nghệ được chuyển giao hay bao nhiêu nhà cung ứng nội địa đủ sức tham gia.
Lịch sử đầu tư cũng không chỉ là câu chuyện mở rộng. Một số doanh nghiệp rời đi hoặc dừng hoạt động; trường hợp ECCO đóng cửa sản xuất từ ngày 2/11/2026, làm thủ tục giải thể và ảnh hưởng 1.400 lao động. Đây là tác động rất cụ thể đối với người làm công, gia đình họ và cộng đồng địa phương. Còn việc Ørsted dừng phát triển điện gió tại Việt Nam sau khi nêu những vướng mắc về cơ chế cho thấy vốn chất lượng cao cũng cần môi trường chính sách rõ ràng, ổn định. Nhà máy mới có thể tạo việc làm và năng lực sản xuất, nhưng lợi ích sẽ mong manh nếu thiếu liên kết với doanh nghiệp trong nước và lộ trình đầu tư có thể dự báo.
Biến dự án đầu tư thành mạng lưới nhà cung ứng
Muốn doanh nghiệp trong nước hưởng lợi rộng hơn, chính sách thu hút đầu tư cần đánh giá dự án bằng chất lượng liên kết, không chỉ quy mô vốn. Một dự án có giá trị dài hạn khi tạo cơ hội cho nhà cung ứng Việt tham gia, chuyển giao công nghệ phù hợp và đào tạo lao động để họ đảm nhận công việc có giá trị cao hơn. Nếu thiếu những cầu nối này, xuất khẩu của doanh nghiệp FDI có thể tăng trong khi giá trị gia tăng giữ lại trong nước vẫn thấp.
Cách làm cần cụ thể: lập chương trình kết nối nhà mua hàng EU với doanh nghiệp nội địa; hỗ trợ nhà cung ứng đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường và truy xuất; đồng thời thiết kế các đợt đào tạo gắn với nhu cầu thực của nhà máy. Việc nâng cấp logistics, số hóa quản trị và chuẩn bị phương án vận chuyển dự phòng cũng giúp nhà cung ứng đáp ứng yêu cầu giao hàng. Nhà nước cần tham vấn doanh nghiệp khi thay đổi quy định để giảm gián đoạn và tăng khả năng dự báo. Với doanh nghiệp châu Âu, minh bạch chính sách và thủ tục nhất quán không phải phần phụ của ưu đãi; đó là điều kiện để vốn, đơn hàng và tri thức được duy trì lâu dài.
Lấy năng lực xanh làm lợi thế cạnh tranh
Tiêu chuẩn xanh không nên chỉ được xem là chi phí tuân thủ để xuất khẩu sang EU. Sản xuất sạch hơn, sử dụng năng lượng hiệu quả, logistics ít phát thải và tài chính xanh có thể trở thành động lực để doanh nghiệp hiện đại hóa. Việt Nam nên gắn hỗ trợ kỹ thuật và vốn châu Âu với các kế hoạch chuyển đổi có mục tiêu, mốc thực hiện và khả năng tiếp nhận rõ ràng; nếu không, công nghệ được đưa vào có thể nằm ngoài tầm vận hành của doanh nghiệp nội địa. Hợp tác về chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi số và kinh tế tuần hoàn cần đi cùng đào tạo nhân lực, để lợi ích không dừng ở hàng rào nhà máy.
Thương mại Việt Nam EU đã chứng minh thị trường có thể mở rộng nhanh, còn vốn Đan Mạch cho thấy những dự án lớn có thể tạo dấu mốc sản xuất. Bước tiếp theo phải là biến các dấu mốc ấy thành mạng lưới doanh nghiệp nội địa có kỹ năng, công nghệ và năng lực đáp ứng tiêu chuẩn châu Âu. Khi nhà cung ứng Việt được nâng cấp, đầu tư châu Âu mới tạo hiệu ứng lan tỏa thay vì những ốc đảo sản xuất. Kết luận rất rõ: đừng đo quan hệ kinh tế chỉ bằng kim ngạch hay vốn đăng ký; hãy đo bằng phần giá trị, tri thức và năng lực cạnh tranh mà doanh nghiệp Việt giữ được trong chuỗi giá trị toàn cầu.
