Kim ngạch tăng chưa đủ để tạo chiều sâu
Thương mại Việt Nam - EU là hoạt động trao đổi hàng hóa giữa hai bên, được thúc đẩy bởi EVFTA nhưng ngày càng phụ thuộc vào năng lực sản xuất, công nghệ và mức độ kết nối của doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng. Sau hơn sáu năm thực thi hiệp định, thương mại hai chiều trong chín tháng đầu năm 2026 vượt 65 tỷ USD, tăng gần 20% so với cùng kỳ. Đó là dấu mốc đáng kể, nhưng không nên nhầm quy mô giao dịch với chất lượng hợp tác. Khi ưu đãi thuế quan dần trở thành lợi thế chung, hàng Việt muốn giữ sức cạnh tranh phải đáp ứng tiêu chuẩn môi trường, nâng chất lượng và tạo thêm giá trị trong nước. Nói cách khác, bước tiếp theo không phải chỉ bán nhiều hơn sang châu Âu, mà là tham gia nhiều hơn vào cách sản phẩm được thiết kế, sản xuất và cung ứng.
EU hiện là đối tác thương mại lớn thứ tư của Việt Nam, còn Việt Nam là đối tác thương mại lớn nhất của EU trong ASEAN. Nền tảng này mở ra cơ hội, nhưng cũng đặt ra phép thử: liệu doanh nghiệp trong nước có thể trở thành nhà cung cấp ổn định, thay vì chỉ đứng ở khâu gia công hoặc xuất khẩu thành phẩm có hàm lượng giá trị nội địa thấp? Nếu không cải thiện năng lực đó, tăng trưởng thương mại Việt Nam EU sẽ tiếp tục có ý nghĩa về quy mô hơn là sức bật phát triển.
Đầu tư châu Âu cần mang theo năng lực
Điểm hấp dẫn của đầu tư châu Âu không nên được đo chủ yếu bằng vốn đăng ký. Giá trị lớn hơn nằm ở công nghệ tiên tiến, kinh nghiệm quản lý, đào tạo nhân lực và khả năng kết nối doanh nghiệp Việt Nam với mạng lưới cung ứng quốc tế. Vì thế, vốn đầu tư chất lượng cao là khoản đầu tư giúp năng lực sản xuất trong nước tiến lên, chứ không chỉ bổ sung thêm một cơ sở xuất khẩu. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam được tham gia thực chất vào chuỗi cung ứng, có cơ hội đáp ứng tiêu chuẩn của đối tác và từng bước nhận những công đoạn có giá trị cao hơn. Hợp tác trực tiếp với doanh nghiệp châu Âu cũng là hướng thiết thực để nâng năng lực nhà cung cấp Việt Nam.
Năng lượng tái tạo là lĩnh vực triển vọng nổi bật, bên cạnh công nghệ cao, công nghệ sinh học, thiết bị y tế và dược phẩm. Doanh nghiệp châu Âu có kinh nghiệm về điện gió, điện mặt trời, pin lưu trữ và hệ thống lưới điện; còn Việt Nam cần nguồn lực để chuyển đổi năng lượng và nâng cấp sản xuất. Các nhà đầu tư châu Âu cũng quan tâm đến khả năng sử dụng điện tái tạo, kể cả thông qua cơ chế mua bán điện. Nhưng cơ hội sẽ khó thành dự án nếu doanh nghiệp không tiếp cận được nguồn năng lượng xanh ổn định, hoặc quy định thiếu rõ ràng. Đầu tư chỉ tạo ra thay đổi khi công nghệ và nhu cầu sản xuất trong nước gặp được một môi trường có thể dự đoán.
Điều kiện để doanh nghiệp trong nước cùng đi lên
Muốn chuyển lợi thế thương mại thành chuỗi giá trị Việt Nam sâu hơn, trước hết cần giảm bất định trong môi trường kinh doanh. Đơn giản hóa và số hóa thủ tục, tham vấn doanh nghiệp trước khi đổi quy định, cùng thời gian chuyển tiếp hợp lý sẽ giúp nhà đầu tư quyết định thuận lợi hơn và hạn chế gián đoạn hoạt động. Đây không phải cải cách hành chính mang tính hình thức: thủ tục chậm và quy định khó dự báo làm doanh nghiệp khó lên kế hoạch sản xuất, tuyển dụng hay đầu tư dài hạn. Doanh nghiệp nhỏ trong nước cũng cần được hỗ trợ kỹ thuật và tài chính để đáp ứng truy xuất nguồn gốc, cải thiện quy trình và sử dụng năng lượng hiệu quả. Nếu chỉ tập trung thu hút tập đoàn lớn mà bỏ mặc nhà cung cấp nội địa, liên kết trong chuỗi sẽ vẫn mỏng.
Năng lực con người là điều kiện song hành. Các dự án năng lượng tái tạo và công nghệ cao cần lao động có kỹ năng phù hợp, trong khi doanh nghiệp trong nước phải đủ năng lực tiếp nhận công nghệ và đáp ứng tiêu chuẩn của khách hàng châu Âu. Việt Nam kỳ vọng đối tác EU tăng hỗ trợ kỹ thuật, chuyển giao công nghệ và đầu tư vào chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, năng lượng và kinh tế tuần hoàn. JETP có thể trở thành kênh huy động vốn dài hạn, nhưng cam kết chỉ có ý nghĩa khi được chuyển thành chương trình và dự án phù hợp với nhu cầu, khả năng tiếp nhận và lộ trình chuyển đổi của doanh nghiệp Việt Nam.
Từ cơ hội thị trường đến giá trị giữ lại trong nước
Lợi ích của hợp tác sâu hơn không dừng ở nhà máy hay hợp đồng xuất khẩu. Khi thủ tục minh bạch hơn, logistics vận hành ổn định và doanh nghiệp nội địa được kết nối với nhà đầu tư, người lao động có thêm cơ hội tiếp cận kỹ năng mới; nhà cung cấp trong nước có thể cải thiện quy trình và tham gia những khâu giá trị cao hơn. Ngược lại, chi phí tuân thủ và gián đoạn chuỗi cung ứng cuối cùng có thể ảnh hưởng đến việc làm, tiến độ giao hàng và giá thành sản phẩm mà người tiêu dùng gặp trên thị trường. Vì vậy, cải thiện khả năng dự báo của chính sách và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ thích ứng không phải việc bên lề, mà là điều kiện để lợi ích thương mại lan rộng hơn.
Kết luận, EVFTA đã mở cánh cửa thị trường, nhưng không thể tự tạo ra năng lực cạnh tranh bền vững. Việt Nam cần chọn lọc đầu tư châu Âu theo khả năng chuyển giao công nghệ, phát triển nhân lực và tạo liên kết với doanh nghiệp nội địa; đồng thời tháo gỡ rào cản về thủ tục, năng lượng xanh và kỹ năng. Khi những điều kiện đó được đáp ứng, tăng trưởng thương mại mới trở thành nền tảng cho chuỗi giá trị Việt Nam có giá trị gia tăng cao hơn, thay vì chỉ là con số xuất nhập khẩu lớn.
