Bánh truyền thống Việt: từ gian bếp ký ức đến nguy cơ vắng bóng
Bánh truyền thống Việt là những loại bánh dân dã gắn với đời sống làng quê, chợ phiên và gian bếp gia đình, được làm từ nguyên liệu bản địa, truyền nghề qua nhiều thế hệ bằng kinh nghiệm và ký ức hơn là công thức viết sẵn, nên khi nhịp sống đô thị thay đổi và thế hệ nghệ nhân già đi, chúng đứng trước nguy cơ dần biến mất khỏi đời sống thường ngày. Từ bánh gói miền Tây, bánh khoai mì đến bánh da lợn, nhiều món bánh truyền thống dân dã đang dần vắng bóng trong đời sống đô thị, thậm chí đứng trước nguy cơ thất truyền công thức khi thế hệ nghệ nhân ngày càng thưa vắng. Vấn đề không phải bánh truyền thống Việt kém hấp dẫn, mà là chúng bị đẩy ra rìa bởi nhịp sống nhanh, bánh ngoại nhập và sự đứt gãy giữa các thế hệ. Nếu không có chiến lược bảo tồn công thức bánh gắn với đời sống mới, những món bánh từng nuôi dưỡng ký ức tập thể sẽ chỉ còn trong hoài niệm.
Khoảng cách thế hệ và lời cảnh báo từ bánh gói miền Tây, bánh da lợn
Một trong những thách thức lớn đối với ẩm thực truyền thống Việt Nam hiện nay là khoảng cách giữa các thế hệ. Những món bánh từng quen thuộc trong các phiên chợ quê, gánh hàng rong hay gian bếp gia đình đang dần ít xuất hiện, đặc biệt tại các đô thị. Bánh gói miền Tây – hay bánh xếp lá chuối – từng là món quà sáng nóng hổi với bột gạo, bột năng, nhân đậu xanh, chan nước cốt dừa, rắc mè; nay, như lời chuyên gia ẩm thực Bùi Thị Sương, “món này giờ hầu như không thể tìm thấy ở thành phố. Hiếm hoi lắm mới thấy ở chợ quê xa ở miền Tây”. Bánh khoai mì, bánh chuối, bánh da lợn cũng chung số phận: ổ bánh lớn, khó tiêu thụ trong bối cảnh người trẻ quen khẩu phần nhỏ, ăn vội, ăn một lần cho biết. Khi công thức thất truyền, người làm bánh lớn tuổi không có người kế nghiệp, trong khi khẩu vị và thói quen tiêu dùng thay đổi khiến nhiều món bánh xưa khó cạnh tranh với các loại bánh ngoại nhập đang ngày càng phổ biến. Nếu tiếp tục giữ nguyên cách làm, cách bán của vài chục năm trước, bánh truyền thống sẽ thua ngay trên sân nhà.
Nền tảng số: chiếc cầu mới nối Gen Z ẩm thực với bánh xưa
Muốn cứu bánh truyền thống Việt, phải chấp nhận một sự thật: Gen Z ẩm thực không còn học nấu ăn như cha mẹ họ. Nếu thế hệ trước tiếp cận bánh truyền thống qua gia đình, chợ quê và những gánh hàng rong, Gen Z lại có xu hướng khám phá ẩm thực thông qua mạng xã hội, video ngắn, cộng đồng trực tuyến và các trải nghiệm thực tế. Vì vậy, muốn người trẻ biết, nhớ và tự tay làm những món bánh xưa, việc bảo tồn cần được mở rộng từ gian bếp sang không gian số. Những thao tác nhào bột, gói bánh bằng lá chuối, hấp bánh hay pha nước cốt dừa hoàn toàn có thể trở thành nội dung hấp dẫn nếu được kể bằng video ngắn, hình ảnh sinh động, câu chuyện nguồn gốc rõ ràng. Quan trọng hơn, cộng đồng trực tuyến không chỉ là nơi xem cho vui: khi người trẻ bình luận, hỏi đáp, chia sẻ thất bại và thành công, họ đang xây lại “làng nghề” trên nền tảng số – nơi kiến thức không còn bó hẹp trong vài gia đình hay vài nghệ nhân.
Từ tọa đàm, lễ hội đến bảo tàng bánh: khi doanh nghiệp cũng phải lên mạng
Ngày 18/10 tại TPHCM, một tọa đàm về “nuôi dưỡng tình yêu bánh Việt cho giới trẻ Việt” được tổ chức bởi Hiệp hội Doanh nghiệp Hàng Việt Nam Chất lượng cao và Trung tâm Nghiên cứu Kinh doanh và Hỗ trợ doanh nghiệp. Cùng chuỗi chương trình “Gặp gỡ những thương hiệu trên hành trình 30 năm”, đây không chỉ là sự kiện hoài niệm mà là lời kêu gọi hành động: nếu doanh nghiệp không chủ động đổi mới, bánh truyền thống sẽ bị bỏ lại. Một doanh nghiệp bột – thực phẩm với hành trình 50 năm, sản phẩm đã xuất khẩu sang 34 quốc gia và vùng lãnh thổ, cho thấy bánh Việt hoàn toàn có thể đi xa khi được chuẩn hóa chất lượng và kể câu chuyện đúng cách. Tại lễ hội kỷ niệm 30 năm Hàng Việt Nam chất lượng cao, gian hàng của họ tổ chức nhiều hoạt động tương tác, và điều bất ngờ là giới trẻ tò mò, quan sát, muốn hiểu cặn kẽ quy trình làm bánh. Kế hoạch làm bảo tàng bánh Việt gắn với các dân tộc, tổ chức bếp hướng dẫn nấu ăn cho Gen Z – kết hợp với nền tảng mạng xã hội – là bước đi hợp lý: đưa trải nghiệm thực tế vào một “hệ sinh thái nội dung và trải nghiệm, nơi người trẻ có thể tìm hiểu, học hỏi, tương tác và chia sẻ”.
Làm mới bánh da lợn, bánh khoai mì để sống được trong đời sống mới
Bảo tồn bánh truyền thống Việt không đồng nghĩa với đóng băng quá khứ. Theo chuyên gia ẩm thực Bùi Thị Sương, cải tiến cách nấu nướng, kích thước và bao bì có thể giúp bánh truyền thống thích nghi với nhu cầu tiêu dùng mới, từ đó mở rộng cơ hội xuất hiện trong nhà hàng, khách sạn cao cấp trong và ngoài nước. Bà lấy ví dụ những loại bánh có kích thước lớn như bánh khoai mì, bánh chuối hay bánh da lợn: một ổ bánh lớn khiến người mua e ngại, trong khi một hộp nhỏ, bao bì đẹp, kết hợp nhiều loại bánh lại phù hợp hơn để thưởng thức hoặc làm quà tặng. Khi sản phẩm có hương vị xưa nhưng hình thức tiện lợi, khẩu phần phù hợp và cách trình bày hấp dẫn, bánh truyền thống sẽ có thêm cơ hội chinh phục người trẻ. Quan trọng hơn, khi nhu cầu thị trường được khơi dậy, người làm bánh có thêm động lực duy trì nghề và truyền lại công thức. Những người trẻ có thể bắt đầu từ việc làm bánh tại nhà, chia sẻ thành phẩm trên mạng xã hội, rồi phát triển thành những mô hình kinh doanh nhỏ dựa trên nguyên liệu và công thức truyền thống. Suy cho cùng, giữ gìn bánh truyền thống không chỉ là bảo tồn một món ăn mà còn là bảo tồn ký ức, kỹ năng và bản sắc văn hóa.
