Iron Gate mở rộng mặt trận gây sức ép
Lực lượng Iron Gate là đơn vị liên ngành do Mỹ thành lập để ngăn việc đưa vũ khí tiên tiến, công nghệ lưỡng dụng và hàng hóa bị trừng phạt vào Iran qua các tuyến đường bộ và Biển Caspi. Ngày 7/11, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) thông báo thành lập lực lượng, đặt trụ sở tại Tampa, bang Florida; đơn vị có khoảng 20 nhân viên quân sự và dân sự. Ngày 8/11 theo giờ miền Đông, Tổng thống Donald Trump tuyên bố Iron Gate đã hoạt động đầy đủ. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý không nằm ở quy mô nhân sự mà ở phạm vi nhiệm vụ: Washington đang tìm cách khép thêm những lối đi mà sức ép trên biển chưa kiểm soát được. Sau khi nhắm vào các cảng biển, Mỹ mở rộng giám sát sang đường bộ và Caspi, nơi Tehran vẫn duy trì thương mại với các đối tác khu vực.
Đây là bước tiếp theo trong chiến lược gây sức ép kéo dài hơn tám tháng sau khi Mỹ và Israel phát động cuộc chiến chống Iran. CENTCOM mô tả Iron Gate như phần bổ trợ cho chiến dịch phong tỏa hàng hải; về bản chất, đây là nỗ lực tìm ra mạng lưới vận chuyển và các mắt xích có thể bị cắt. Tuyên bố của Trump rằng hàng hóa ra vào Iran sẽ bị hạn chế mạnh cho thấy mục tiêu chính trị cũng rõ ràng: biến sức ép hậu cần thành đòn bẩy buộc Tehran phải tính lại chi phí tiếp tục đối đầu. Nhưng tuyên bố về hiệu quả không đồng nghĩa với việc mọi tuyến đã bị khóa.
Địa lý khiến việc phong tỏa khó hoàn tất
Mỹ phong tỏa Iran không chỉ là câu chuyện kiểm soát tàu bè. Theo thông tin được công bố trong các nguồn, hàng hóa có thể được đưa vào Iran bằng tàu từ Nga qua Biển Caspi, xe tải từ Trung Á và máy bay vận tải từ Trung Quốc. Iran còn có biên giới trên bộ với bảy nước: Afghanistan, Armenia, Azerbaijan, Iraq, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ và Turkmenistan. Bức tranh đó cho thấy nhiệm vụ của Iron Gate phức tạp hơn một lệnh chặn tại cảng: cần phối hợp tình báo, tài chính và thực thi pháp luật để theo dấu những luồng hàng có thể đổi tuyến hoặc đổi phương thức vận chuyển.
Theo cựu quan chức quốc phòng Mỹ Michael Mulroy, lực lượng này chủ yếu đóng vai trò điều phối, nhằm xác định nguồn cung vũ khí, cách Iran vận chuyển năng lượng và những mắt xích có thể bị cắt. Cách tiếp cận ấy có thể làm tăng chi phí hậu cần và thu hẹp lựa chọn của Tehran, nhưng không bảo đảm chặn kín mọi dòng hàng. Caspi còn là vùng biển nhạy cảm về địa chính trị; càng mở rộng hoạt động giám sát và ngăn chặn, Washington càng phải cân nhắc phản ứng của các bên có lợi ích trong khu vực. Vì vậy, hiệu quả của chiến dịch sẽ phụ thuộc không chỉ vào năng lực Mỹ mà còn vào mức độ hợp tác và phản ứng của các quốc gia liên quan.
Sức ép hậu cần có thể biến thành rủi ro quân sự
Washington muốn làm suy yếu mạng lưới cung ứng quân sự và khả năng duy trì nguồn lực của Tehran, nhưng ranh giới giữa phong tỏa kinh tế và chuẩn bị cho một đợt tấn công mới có thể trở nên mong manh. Mulroy cảnh báo các mạng lưới kinh tế và cơ sở hạ tầng mà Iron Gate theo dõi có thể trở thành mục tiêu nếu Trump quyết định mở rộng chiến tranh. Khi đó, lực lượng vốn được giới thiệu như cơ chế phối hợp có thể hỗ trợ xác định mục tiêu, kéo chiến dịch vượt khỏi việc chặn hàng hóa.
Rủi ro ấy càng đáng lưu ý trong bối cảnh căng thẳng tại eo biển Hormuz gia tăng và những vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại, mục tiêu quân sự tiếp diễn. Tehran bác bỏ khả năng kế hoạch Cổng Sắt khiến nền kinh tế nước này sụp đổ, trong khi Washington khẳng định sức ép đang hạn chế luồng hàng. Hai bên vì thế không chỉ bất đồng về điều kiện chấm dứt xung đột mà còn phát đi thông điệp trái ngược về hiệu quả của chiến lược. Sức ép có thể làm suy giảm năng lực tiếp tế, song nếu bị nhìn nhận là bước chuẩn bị cho tấn công, nó cũng có thể củng cố động cơ trả đũa và khiến xung đột leo thang.
Đàm phán Mỹ Iran vẫn thiếu lối ra
Triển vọng hạ nhiệt chưa theo kịp tốc độ gia tăng sức ép. Trong cuộc phỏng vấn ngày 8/11, Trump nói khả năng ông ra lệnh tấn công mới sẽ rất thấp nếu đàm phán chấm dứt xung đột đạt tiến triển. Đây là tín hiệu cho thấy cánh cửa ngoại giao chưa đóng, nhưng cũng đặt việc giảm nguy cơ quân sự vào điều kiện mà hai bên chưa thống nhất được. Các cuộc đàm phán gián tiếp vấp bất đồng về những vấn đề then chốt, trong đó có việc mở lại eo biển Hormuz và năng lực hạt nhân của Iran.
Qatar và Pakistan đã tham gia thúc đẩy nỗ lực trung gian; phía Mỹ kêu gọi kiên nhẫn và cho rằng cần thêm thời gian để tạo điều kiện nối lại hoạt động của các bên trung gian. Nhưng thời gian chỉ có ích nếu đi kèm tín hiệu kiềm chế. Iron Gate có thể tạo đòn bẩy cho Washington, song nếu Tehran xem việc mở rộng kiểm soát là mối đe dọa trực tiếp, khoảng cách đàm phán sẽ rộng thêm. Kết luận thực tế là chiến dịch này chưa bảo đảm buộc Iran nhượng bộ; trước mắt, nó đồng thời siết hậu cần và nâng mức cược quân sự. Muốn biến sức ép thành thỏa thuận, hai bên cần nối lại trung gian trước khi các tuyến tiếp vận trở thành điểm nóng mới.
