Khan vật liệu: điểm nghẽn đã hiện rõ
Thiếu vật liệu xây dựng là tình trạng nguồn đất san lấp, cát và đá tại địa phương không đủ đáp ứng tiến độ, khối lượng mà các công trình đang cần, dù tài nguyên có thể còn trong quy hoạch hoặc trữ lượng. Những tháng cuối năm 2026, tình trạng này đã gây khó cho nhiều dự án ở Huế, trong khi nhu cầu tăng theo các công trình giao thông, hạ tầng và dự án trọng điểm. Vấn đề không thể giải quyết bằng cách nhìn riêng vào số lượng mỏ: năng lực khai thác, chế biến, thủ tục và khả năng đưa vật liệu đến đúng công trường đều quyết định nguồn cung thực tế. Nếu các khâu ấy tiếp tục chậm hơn tiến độ đầu tư, công trình sẽ phải trả giá bằng thời gian và chi phí.
Tại Huế, nhu cầu đá xây dựng và cấp phối đá dăm năm 2026 ước khoảng 3,48 triệu m³, nhưng sản lượng thực tế chỉ đạt khoảng 2,25 triệu m³. Có thời điểm, nhà thầu phải chờ cả ngày mới mua được một xe đá, với giá bán vượt 500.000 đồng/m³; nhiều đơn vị buộc phải mua giá cao để giữ tiến độ. Đây không còn là một bất tiện mua bán: chi phí tăng có thể làm xói mòn dự toán và đẩy rủi ro thực hiện sang nhà thầu, nhất là khi điều chỉnh giá hợp đồng không phải lúc nào cũng đủ điều kiện.
Huế và Đà Nẵng: thiếu hụt nằm ở cả công suất lẫn thủ tục
Áp lực rõ nhất ở đất san lấp miền Trung. Huế ước cần 12,07 triệu m³ trong năm 2026 nhưng sản lượng thực tế mới khoảng 5,17 triệu m³; nhu cầu năm 2027 dự kiến tăng lên 25,66 triệu m³. Cát xây dựng cũng thiếu: nhu cầu năm 2026 khoảng 1,54 triệu m³, dự kiến lên 1,69 triệu m³ năm sau, trong khi sản lượng thực tế còn hạn chế. Nguồn cung cát đá vì vậy chưa thể theo kịp các dự án chỉ bằng việc duy trì khai thác hiện có.
Đà Nẵng cho thấy một nghịch lý khác: quy hoạch có 670 khu vực mỏ khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường, nhưng đến ngày 12/8/2026 chỉ có 41 khu vực còn giấy phép khai thác hiệu lực. Khoảng cách giữa quy hoạch và mỏ đang hoạt động phản ánh vướng mắc về cấp phép, thủ tục, dự báo nhu cầu, đấu giá và kiểm soát khai thác. Tại Huế, một số mỏ đá lại thiếu năng lực sản xuất, chế biến và mặt bằng phụ trợ. Nói cách khác, có tài nguyên trên giấy không đồng nghĩa vật liệu đã sẵn sàng cho công trường.
Gỡ nút thắt phải biến mỏ thành nguồn cung thực
Đà Nẵng đang yêu cầu rà soát trữ lượng, công suất và khả năng nâng công suất tại các mỏ, đồng thời thống kê nhu cầu theo từng dự án và khả năng hỗ trợ địa phương khác. Thành phố đặt mục tiêu hoàn tất thủ tục đưa mỏ đá vào khai thác trong 60 ngày, mỏ đất trong 80 ngày. Đây là hướng cần thiết, nhưng tốc độ cấp phép chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm năng lực sản xuất, giám sát sản lượng và kết nối chủ mỏ với nhà thầu; nếu không, thủ tục nhanh vẫn chưa bảo đảm vật liệu đến công trường.
Kinh nghiệm bổ sung nguồn cung cho thấy điều phối và tháo gỡ pháp lý có thể tạo chuyển biến cụ thể. Đầu năm 2026, Thanh Hóa hoàn thiện thủ tục, cấp phép hai mỏ đất; một dự án hạ tầng phục vụ di dân tại Hải Hà sau đó đạt khoảng 96% khối lượng san lấp. Tỉnh cũng nâng công suất một mỏ đá từ 50.000 lên 200.000 m³ mỗi năm. Riêng tháng 8/2026, việc nâng công suất ba mỏ và đưa sáu mỏ hoàn tất thủ tục thuê đất vào hoạt động bổ sung khoảng 4,2 triệu m³ vật liệu cho thị trường. Bài học đáng chú ý không phải là khai thác bằng mọi giá, mà là đưa các mỏ đủ điều kiện vào vận hành đúng lúc, minh bạch và có kiểm soát.
Điều phối, minh bạch và vật liệu thay thế là bước tiếp theo
Các địa phương cần phối hợp ba việc thay vì chỉ mở thêm mỏ: công khai nguồn cung và sản lượng; nối trực tiếp chủ mỏ với chủ đầu tư, nhà thầu; kiểm soát chất lượng, giá bán và ranh giới khai thác. Huế cũng cần cải thiện khu vực phụ trợ và chế biến tại mỏ để nâng khả năng cung cấp thành phẩm. Song song, nghiên cứu vật liệu thay thế có thể giảm sức ép lên cát tự nhiên và đá, nhưng phải dựa trên tiêu chuẩn kỹ thuật và điều kiện từng dự án. Điều phối liên tỉnh cũng đáng được xem là một phần của kế hoạch cung ứng, không phải giải pháp tình thế khi công trường đã thiếu hàng.
Các dự báo cho thấy việc tháo gỡ không thể chờ đến khi thiếu hụt bùng phát: nhu cầu đất san lấp ở Huế dự kiến tăng mạnh trong năm 2027, còn nhu cầu cát tiếp tục đi lên. Bài toán vì vậy không chỉ là cấp thêm giấy phép, mà là lập kế hoạch cung cầu theo tiến độ từng dự án, hoàn tất thủ tục sớm và buộc trách nhiệm thực hiện rõ ràng. Nếu không khép được khoảng cách giữa tài nguyên, công suất và vận chuyển, nguồn cung tại chỗ sẽ tiếp tục là mắt xích yếu. Kết luận rất rõ: muốn các dự án miền Trung về đích đúng hạn, phải biến quy hoạch mỏ thành vật liệu thật, có thể cung ứng đúng nơi, đúng lúc và được kiểm soát.
