Định hướng quan trọng hơn cấm đoán
Sử dụng AI có trách nhiệm trong đại học là cách dùng công cụ để hỗ trợ học tập và nghiên cứu, đồng thời giữ quyền quyết định, tư duy độc lập và trách nhiệm về sản phẩm ở người học. Trước nguy cơ sinh viên lệ thuộc công nghệ, đạo văn và suy giảm tính trung thực, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội đã triển khai giải pháp hướng dẫn giảng viên, sinh viên khai thác AI hiệu quả, minh bạch và phù hợp chuẩn mực đạo đức. Đây là lựa chọn đáng giá hơn việc chỉ cấm hoặc xem AI như lối tắt: sinh viên cần học cách dùng công nghệ mà không giao phó cho nó toàn bộ quá trình suy nghĩ. Từ khoảng năm 2025, trường nâng cấp Khung năng lực số thành Khung năng lực AI, đưa yêu cầu sử dụng AI vào giảng dạy, nghiên cứu và học tập.
AI trong đại học đang làm thay đổi cách tìm kiếm thông tin, xử lý dữ liệu và phát triển ý tưởng. Nhưng có công cụ trong tay không đồng nghĩa với có năng lực sử dụng nó. Cách tiếp cận của trường vì thế không dừng ở hướng dẫn thao tác: trọng tâm là giúp sinh viên tự xác định khi nào AI có ích, khi nào cần kiểm chứng và phần nào phải do chính mình thực hiện.
Đào tạo kỹ năng AI phải bắt đầu từ nhiệm vụ
Khung năng lực dành cho sinh viên kết hợp hai nhóm: năng lực thích ứng lâu dài và năng lực AI cụ thể. Nhóm đầu gồm linh hoạt, tư duy phát triển, tự chủ, giải quyết vấn đề sáng tạo, giao tiếp, hợp tác và quản lý dự án. Nhóm thứ hai bao gồm hiểu biết về AI và dữ liệu, tư duy phản biện, đánh giá kết quả, đạo đức, ứng dụng AI theo ngành và thiết kế hệ thống. Cấu trúc này đúng hướng vì đào tạo kỹ năng AI không nên biến thành lớp học hướng dẫn bấm nút hay viết câu lệnh. Sinh viên cần biết nhiệm vụ nào phù hợp với công nghệ, cách áp dụng và cách kiểm tra đầu ra; đồng thời phải có kiến thức chuyên ngành, kỹ năng phỏng vấn, thuyết trình và giao tiếp.
Điều đó cũng đặt trách nhiệm lên giảng viên: bài tập và tiêu chí đánh giá cần cho thấy phần nào được AI hỗ trợ, phần nào đòi hỏi phân tích và lập luận của người học. Nhà trường cho biết 100% cán bộ đã được tập huấn chuyên sâu về sử dụng AI hiệu quả, có trách nhiệm trong giảng dạy và nghiên cứu. Đây là nền tảng cần thiết để hướng dẫn sinh viên nhất quán, thay vì để mỗi lớp tự đặt ra những quy tắc mơ hồ.
Minh bạch là điều kiện của liêm chính học thuật
Liêm chính học thuật không chỉ là tránh sao chép nguyên văn; đó còn là nói rõ công cụ đã tham gia vào sản phẩm đến mức nào. Trường yêu cầu sản phẩm học thuật thể hiện có sử dụng AI hay không và công bố mức độ sử dụng trong quá trình thực hiện. Quy định này tạo cơ sở để giảng viên đánh giá đúng đóng góp của sinh viên, còn người học phải chịu trách nhiệm với lập luận, dữ liệu và kết luận mình nộp. Nhà trường cũng dùng phần mềm Turnitin để hỗ trợ phát hiện nội dung trùng lặp và yêu cầu sinh viên lưu ý kiểm tra sản phẩm học thuật. Tuy vậy, công cụ phát hiện không thể thay cho việc dạy cách trích dẫn, kiểm chứng và khai báo minh bạch; nếu chỉ tăng kiểm soát mà thiếu hướng dẫn, sinh viên có thể học cách né kiểm tra thay vì học cách làm đúng.
Các hướng dẫn được phổ biến và cập nhật thường xuyên, đặc biệt cho sinh viên mới, với những tình huống cụ thể như bài tập, thi cử, tiểu luận, khóa luận và luận văn. Cách làm này thừa nhận một thực tế quan trọng: AI có thể hỗ trợ tìm kiếm, xử lý dữ liệu và phát triển ý tưởng, nhưng không thể thay thế tư duy, khả năng phân tích hay trách nhiệm cá nhân. Minh bạch vì thế không phải thủ tục phụ, mà là ranh giới giúp công nghệ hỗ trợ việc học thay vì che khuất năng lực thật.
Hướng đến năng lực tự chủ, không chỉ tuân thủ
Việc tập huấn toàn bộ cán bộ và xây dựng khung năng lực là khởi đầu, không phải đích đến. Nhà trường cho biết sẽ tiếp tục quan tâm cách thức và mức độ sử dụng AI trong đào tạo, nghiên cứu, song song với kiểm soát đạo văn. Bước tiếp theo nên là biến yêu cầu khai báo thành thông lệ dễ thực hiện, đồng thời thiết kế bài học cho sinh viên luyện đánh giá kết quả AI và giải quyết vấn đề mà không phụ thuộc vào câu trả lời có sẵn. Hợp tác với doanh nghiệp cũng có thể giúp chương trình gắn với nhiệm vụ nghề nghiệp thực tế, nơi mỗi ngành cần cách dùng công nghệ khác nhau.
Đại học không cần chọn giữa cấm AI và để sinh viên tự xoay xở. Lựa chọn có ích hơn là dạy rõ mục đích, giới hạn và trách nhiệm: dùng AI khi nó hỗ trợ công việc, kiểm tra điều nó tạo ra và công khai phần đóng góp của nó. Khi liêm chính học thuật được đặt ngang hàng với kỹ năng sử dụng, sinh viên có thể nhận lợi ích của công nghệ mà vẫn giữ năng lực tự học và tư duy độc lập.
