Mở rộng nguồn hiến không thể đặt lên trên quyền tự quyết của trẻ
Hiến mô, tạng ở người chưa thành niên là việc hiến mô khi còn sống hoặc đăng ký hiến sau khi qua đời theo những điều kiện riêng, trong đó ý chí của trẻ phải được xem xét cùng cơ chế bảo vệ phù hợp. Ngày 23/10/2026, Bộ Y tế thông tin về quy định dành cho người dưới 18 tuổi trong dự thảo luật sửa đổi, sau những quan tâm của phụ huynh và đại biểu Quốc hội. Bối cảnh là nhu cầu ghép vẫn lớn: từ ca ghép đầu tiên năm 1992 đến tháng 3/2026, Việt Nam đã thực hiện 11.187 ca; tại Bệnh viện Nhi Trung ương, mỗi năm có hơn 20 bệnh nhân chờ ghép gan và khoảng 40 bệnh nhân chờ ghép thận. Những con số ấy cho thấy lý do mở rộng nguồn hiến, nhưng không thể tự nó trả lời câu hỏi trẻ có thật sự tự nguyện hay không. Với hiến mô tạng trẻ em, lòng nhân đạo chỉ có ý nghĩa khi không biến trẻ thành phương tiện giải quyết tình trạng thiếu nguồn ghép.
Hai trường hợp, hai bộ điều kiện
Bộ Y tế nhấn mạnh dự thảo phân biệt hiến khi còn sống với đăng ký hiến sau khi qua đời; vì vậy, đề xuất không có nghĩa trẻ được hiến mọi loại mô hay bộ phận cơ thể. Khi còn sống, người dưới 18 tuổi chỉ được đề xuất hiến mô tái sinh, như tế bào gốc tạo máu, để điều trị cho người thân nếu không có người hiến trưởng thành phù hợp. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ có thể hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Trẻ cần đủ điều kiện sức khỏe, được tư vấn độc lập và đồng ý cùng cha mẹ hoặc người giám hộ. Dự thảo vẫn cấm lấy thận, gan, tim, phổi hoặc bộ phận cơ thể lành của trẻ đang sống. Với hiến tạng dưới 18 tuổi sau khi qua đời, điều kiện dự kiến gồm xác định chết não hoặc chết tuần hoàn bởi hội đồng chuyên môn độc lập, có đăng ký hoặc nguyện vọng được bày tỏ trước đó và văn bản đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Đăng ký có thể được thay đổi hoặc hủy bỏ bất cứ lúc nào.
Chữ ký của người giám hộ chưa chứng minh trẻ tự nguyện
Đại biểu Phạm Khánh Phong Lan đề nghị hết sức thận trọng, bởi nguyện vọng của trẻ cộng với văn bản đồng ý của người giám hộ chưa đủ chứng minh quyết định xuất phát từ ý chí riêng của trẻ. Người dưới 18 tuổi chưa chắc đã hiểu hết hệ quả lâu dài, còn quan hệ gia đình có thể tạo sức ép tình cảm hoặc khiến trẻ chấp nhận hy sinh quyền lợi để cứu người thân. Rủi ro ấy đặt ra câu hỏi khó: nếu chính gia đình gây áp lực, ai sẽ bảo vệ người hiến? Đại biểu cho rằng không nên đưa trẻ dưới 18 tuổi vào đối tượng hiến mô, tạng; đây là vấn đề về quyền tự quyết và trách nhiệm bảo vệ trẻ, không chỉ là vấn đề y khoa. Đại biểu Nguyễn Danh Tú cũng lưu ý quy định dự kiến yêu cầu người đại diện đồng ý bằng văn bản khi trẻ hủy đăng ký. Theo ông, trẻ phải có thể rút lại quyết định theo ý chí của mình, không lệ thuộc vào sự chấp thuận của người giám hộ.
Điều kiện hiến mô, tạng cần có cơ chế kiểm chứng độc lập
Điểm cần hoàn thiện không dừng ở việc liệt kê ai phải ký. Đại biểu đề nghị đánh giá sự đồng ý theo độ tuổi và mức độ trưởng thành, đặt lợi ích tốt nhất của trẻ lên trước, đồng thời có thẩm định độc lập. Dự thảo cũng cần làm rõ cách xác minh nguyện vọng, tổ chức tư vấn không chịu ảnh hưởng của gia đình và phát hiện, xử lý trường hợp trẻ bị gây sức ép từ người thân hoặc người có quyền chăm sóc, giám hộ. Việc xác minh nhân thân, quan hệ giữa người hiến với người nhận và kiểm soát nguy cơ mua bán, trục lợi cũng phải đủ chặt để nguyên tắc không thương mại hóa không chỉ nằm trên giấy. Đại biểu Nguyễn Hữu Toàn đề nghị rà soát kỹ quy định về hiến mô tái sinh khi trẻ còn sống. Dự thảo luật hiến tạng đang tiếp tục được tiếp thu ý kiến của đại biểu Quốc hội và người dân trước khi trình Quốc hội thông qua. Mở rộng cơ hội điều trị là mục tiêu chính đáng, nhưng điều kiện tiên quyết phải là trẻ được lắng nghe, được tư vấn riêng và có thể đổi ý mà không bị người lớn ngăn cản.
