Đề xuất mở rộng nguồn hiến, nhưng không thể xem nhẹ bảo vệ trẻ
Hiến tạng trẻ em là việc hiến mô hoặc bộ phận cơ thể của người chưa đủ 18 tuổi, khi còn sống hoặc sau khi qua đời, theo các điều kiện pháp lý nhằm bảo vệ nguyện vọng, sức khỏe và quyền lợi của trẻ. Điểm then chốt trong dự thảo luật sửa đổi là hai tình huống này không được đánh đồng.
Ngày 27/10, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan cho biết dự án luật đang tiếp tục tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, chuẩn bị các bước tiếp theo để trình Quốc hội xem xét. Bối cảnh là nguồn hiến sau gần 20 năm thực hiện luật năm 2006 vẫn chưa đáp ứng nhu cầu điều trị. Từ ca ghép tạng đầu tiên năm 1992 đến tháng 3/2026, cả nước đã thực hiện 11.187 ca ghép; riêng Bệnh viện Nhi Trung ương mỗi năm có hơn 20 bệnh nhi chờ ghép gan và khoảng 40 em chờ ghép thận. Đây là nhu cầu cấp thiết, nhưng mở rộng cơ hội điều trị chỉ có ý nghĩa khi đi cùng hàng rào bảo vệ người hiến chưa thành niên.
Hiến mô khi còn sống: phạm vi hẹp và điều kiện chặt
Bộ Y tế đã làm rõ đề xuất phân biệt hiến mô tái sinh khi còn sống với hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời. Theo dự thảo, người dưới 18 tuổi còn sống chỉ có thể hiến mô tái sinh như tế bào gốc tạo máu, máu hoặc huyết tương, để điều trị cho người thân khi không có người hiến phù hợp khác và đáp ứng các điều kiện bảo vệ. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha mẹ đẻ hoặc anh chị em ruột. Dự thảo tiếp tục cấm lấy thận, gan, tim, phổi hay bộ phận lành khác từ người dưới 18 tuổi đang sống.
Luật hiện hành chỉ trao quyền hiến mô, bộ phận cơ thể khi sống hoặc sau khi chết cho người từ đủ 18 tuổi, có đầy đủ năng lực hành vi dân sự. Vì vậy, quy định hiến tạng mới cần làm rõ cách xác nhận trẻ tự nguyện, hiểu điều mình đồng ý và không bị gia đình hay người khác gây sức ép. Văn bản đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ là cần thiết, nhưng không nên thay thế hoàn toàn tiếng nói của trẻ. Đánh giá phù hợp với độ tuổi, khả năng nhận thức, sức khỏe và mức độ tự nguyện phải là điều kiện thực chất, không phải thủ tục để hợp thức hóa quyết định.
Sau khi qua đời: gia đình bảo vệ nguyện vọng của trẻ
Với hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi trẻ qua đời, dự thảo đặt điều kiện về nguyện vọng hiến được thể hiện trước khi chết và sự đồng ý của người đại diện theo quy định. Cách tiếp cận này thừa nhận mong muốn của trẻ, đồng thời trao cho gia đình vai trò bảo vệ trong quyết định có hệ quả sâu sắc. Gia đình không nên bị xem như người ký thay một cách máy móc: họ cần được giải thích đầy đủ, có thời gian cân nhắc và được tôn trọng nếu phản đối theo cơ chế pháp luật.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không có một khuôn mẫu đồng thuận duy nhất. Một số nước như Mỹ, Anh, Đức, Australia, Italy và Malaysia có chương trình hiến tạng từ người qua đời dưới 18 tuổi. Ở một số bang của Mỹ, trẻ có thể đăng ký hiến nhưng khi trẻ qua đời thường vẫn cần cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý; tại Italy, cha mẹ quyết định và việc lấy tạng không tiến hành nếu một người phản đối. Những ví dụ này không thể thay thế lựa chọn chính sách trong nước, nhưng nhấn mạnh rằng hiến tạng trẻ em sau khi qua đời phải có cơ chế đồng thuận rõ ràng và bảo vệ gia đình khỏi áp lực.
Tham vấn trẻ phải minh bạch, không biến thành thủ tục
Phản ứng dư luận bùng lên khi thông tin tham vấn trẻ em từ 7 tuổi về dự thảo được đưa ra công chúng; sau đó, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh có văn bản dừng khảo sát tại các cơ sở y tế. Vấn đề không chỉ nằm ở độ tuổi được hỏi mà còn ở cách truyền đạt, phạm vi tham vấn và việc trẻ có được cung cấp thông tin phù hợp hay không. Hỏi một câu “đồng ý hay không” về hiến mô, tạng mà thiếu giải thích sẽ không tạo ra sự tham gia có ý nghĩa.
Quyền trẻ em đòi hỏi chính sách phải tôn trọng độ tuổi, mức độ trưởng thành và quyền được biết; tham vấn không thể làm theo phong trào hay hình thức. Cơ quan soạn thảo cần nói rõ đang hỏi điều gì, hỏi nhóm tuổi nào, dùng cách giải thích nào và ý kiến sẽ được sử dụng ra sao. Bộ trưởng Y tế cho biết các góp ý sẽ tiếp tục được xem xét, giải trình và báo cáo trước Quốc hội. Đây là cơ hội để chỉnh lý quy định nếu nội dung chưa rõ, kể cả cân nhắc giới hạn hiến mô tái sinh khi còn sống ở nhóm 15–18 tuổi cho cha mẹ và anh chị em ruột, với điều kiện an toàn nghiêm ngặt.
Kết luận, mở rộng nguồn hiến là mục tiêu đáng theo đuổi, nhưng không thể đặt nhu cầu ghép tạng lên trên quyền, sự tự nguyện và an toàn của trẻ. Một quy định hiến tạng tốt phải phân định rành mạch hiến khi sống với hiến sau khi qua đời, trao cho trẻ tiếng nói phù hợp với khả năng nhận thức và xác lập vai trò bảo vệ thực chất của cha mẹ. Chỉ khi chính sách được giải thích minh bạch, tham vấn thận trọng và có cơ chế giám sát chặt chẽ, sự đồng thuận của xã hội mới có thể đi cùng cơ hội cứu sống người bệnh.
