Tự nguyện là ranh giới không thể thỏa hiệp
Hiến tạng tự nguyện là việc một người quyết định hiến mô hoặc bộ phận cơ thể vì mục đích nhân đạo, chữa bệnh hay nghiên cứu khoa học, không do ép buộc và không nhằm thương mại hóa. Đây không phải điều kiện phụ để hoàn tất thủ tục, mà là nguyên tắc xuyên suốt quyết định tính chính đáng của toàn bộ hoạt động hiến tạng. Tại Hội nghị Khoa học Quốc tế Điều dưỡng Bệnh viện Bạch Mai lần thứ IV, diễn ra ngày 23 đến 24-10, các đại biểu thảo luận về pháp lý, đạo đức và kỹ năng tư vấn vận động hiến tạng từ người bệnh chết não.
Ý nghĩa của việc hiến tạng rất lớn: một nghĩa cử có thể đem lại cơ hội sống cho nhiều người bệnh. Nhưng kết quả tốt đẹp không thể biện minh cho cách vận động gây sức ép. Gia đình vừa mất người thân cần được tiếp cận bằng sự tôn trọng, có thời gian và thông tin để cân nhắc; lòng nhân ái không thể được đặt lên vai họ như một nghĩa vụ. Vì vậy, tiêu chuẩn của một cuộc vận động đúng đắn không chỉ là số người đồng ý, mà trước hết là quyết định ấy được đưa ra tự do, không bị thao túng hay thúc ép.
Ép buộc và trục lợi phải có hậu quả
Ranh giới pháp lý cũng phải được nói rõ: người từ đủ 18 tuổi, có đầy đủ năng lực hành vi dân sự, mới có quyền quyết định hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống. Quy định này là một lớp bảo vệ cần thiết, nhất là với người có thể dễ bị gây áp lực. Ép buộc hiến tạng, mua bán hoặc trục lợi hiến tạng không thể được che đậy bằng ngôn ngữ thiện nguyện; những hành vi ấy xâm phạm quyền tự quyết và làm tổn hại niềm tin vào hoạt động ghép tạng.
Các chuyên gia nêu rõ, vi phạm có thể bị xử lý tùy tính chất, mức độ, từ xử phạt hành chính, tước quyền sử dụng giấy phép hành nghề đến truy cứu trách nhiệm hình sự. Đây không phải lời cảnh báo hình thức: nếu người vận động, cơ sở hay cá nhân liên quan thu lợi hoặc gây sức ép mà không phải chịu trách nhiệm, mọi lời kêu gọi hiến tạng sẽ bị phủ bóng nghi ngờ. Bảo vệ người hiến và gia đình vì thế đòi hỏi quy tắc nghiêm minh, cùng cơ chế phát hiện, xử lý vi phạm thay vì chỉ dựa vào thiện chí.
Minh bạch làm nên niềm tin
Minh bạch và tuân thủ pháp luật phải hiện diện trong từng bước vận động hiến tạng: ai tư vấn, thông tin nào được cung cấp, đâu là giới hạn chuyên môn và gia đình có thể từ chối ra sao. Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang được Quốc hội thảo luận, xem xét tại kỳ họp thứ 2 nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý. Trong bối cảnh quy định đang được xem xét, càng cần tránh suy diễn rằng mục tiêu cứu người cho phép bỏ qua quyền lựa chọn hay chuẩn mực nghề nghiệp.
Tại hội nghị, TS.BS. Ngô Mạnh Quân đề xuất mô hình hỗ trợ “Bắc cầu 3B” để giúp đỡ gia đình trước khi tư vấn, đồng thời giữ đúng vai trò chuyên môn của nhân viên y tế. Cách tiếp cận này nhấn mạnh một phân định cần thiết: hỗ trợ gia đình không đồng nghĩa với gây sức ép, và người hỗ trợ không thay thế bác sĩ trong đánh giá, giải thích hay thực hiện quy trình chuyên môn. Bệnh viện Bạch Mai cho biết sẽ tiếp tục tuyên truyền, vận động với tinh thần thận trọng, tôn nghiêm và tuân thủ chuẩn mực y đức. Đó là hướng đi đúng: bảo vệ sự tự nguyện trước, rồi mới mong lòng nhân ái được lan tỏa.
Hiến tạng chỉ giữ trọn giá trị khi người hiến hoặc gia đình được tôn trọng, thông tin được trình bày minh bạch và mọi bên hành động trong khuôn khổ pháp luật. Ép buộc hay trục lợi phải bị xử lý; vận động đúng mực phải tạo điều kiện cho một quyết định tự do, không biến nỗi đau thành áp lực. Niềm tin của công chúng không thể được đòi hỏi bằng lời kêu gọi, mà phải được xây dựng bằng quy trình có trách nhiệm và sự bảo vệ thực chất quyền tự quyết.
