Đà tăng mạnh là nền tảng, không phải đích đến
Tăng trưởng GDP là mức tăng của tổng giá trị hàng hóa và dịch vụ được tạo ra trong nền kinh tế, nhưng chất lượng của mức tăng còn phụ thuộc vào năng suất và phần giá trị được giữ lại trong nước. GDP Việt Nam tăng 9,01% trong 9 tháng năm 2026 so với cùng kỳ; đà tăng đi lên qua từng quý, từ 8,15% trong quý I lên 8,81% quý II và 9,95% quý III. Đây là nền tảng đáng kể cho mục tiêu tăng trưởng hai con số, nhưng không bảo đảm mục tiêu sẽ tự thành hiện thực. Với kết quả hiện tại, quý IV cần tăng khoảng 12,5%, cao hơn khoảng 4,1 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm trước. Khoảng cách ấy cho thấy yêu cầu tăng tốc rất lớn. Tăng trưởng cao chỉ có ý nghĩa bền vững khi không dựa mãi vào việc bơm thêm vốn, lao động và nguyên liệu.
Sức ép càng rõ vì nền kinh tế có độ mở lớn, dễ chịu tác động từ biến động nhu cầu, chính sách thương mại, giá năng lượng và chi phí đầu vào. Vì vậy, mục tiêu trước mắt không thể tách rời bài toán dài hạn: tăng sản lượng nhưng đồng thời nâng hiệu quả mỗi nguồn lực. Nếu chỉ chạy theo con số tổng thể, nền kinh tế có thể tăng nhanh mà doanh nghiệp nội địa, người lao động và nhà cung ứng trong nước vẫn nhận được phần giá trị khiêm tốn.
Vốn đang vào nền kinh tế; giá trị tạo ra phải theo kịp
Đầu tư đã tạo lực đẩy rõ rệt. Tổng vốn đầu tư thực hiện toàn xã hội trong 9 tháng tăng 15,1%; vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài thực hiện tăng 12,1%, còn đầu tư công trở thành động lực dẫn dắt trong quý III khi giải ngân cải thiện, nhất là ở các dự án hạ tầng có tính lan tỏa. Nhưng vốn giải ngân hay nhà máy mở rộng mới chỉ là đầu vào. Câu hỏi quyết định là chúng có làm tăng năng lực sản xuất, chuyển giao công nghệ, phát triển nhà cung ứng nội địa và nâng kỹ năng lao động hay không. TS. Lê Xuân Sang nhấn mạnh mỗi nguồn lực cần được chuyển hóa thành giá trị gia tăng thực chất.
Đây cũng là điểm yếu của cách nhìn tăng trưởng qua kim ngạch xuất khẩu đơn thuần. Khu vực FDI chiếm khoảng 73% kim ngạch xuất khẩu năm 2023, trong khi giá trị gia tăng nước ngoài chiếm khoảng 48% tổng giá trị xuất khẩu năm 2020. Những con số này không phủ nhận vai trò của đầu tư nước ngoài; chúng nhắc rằng thành công phải được đo thêm bằng phần doanh nghiệp, người lao động và nhà cung ứng Việt Nam nhận được. Chính sách thu hút đầu tư vì thế cần ưu tiên công nghệ, liên kết nội địa và năng lực lan tỏa, thay vì chỉ cạnh tranh bằng chi phí thấp.
Mở đường cho sản xuất và năng suất, không chỉ mở rộng quy mô
Sản xuất công nghiệp tăng 12,3% trong 9 tháng, còn nhóm tư liệu sản xuất tăng 15,4%, nhanh hơn mức 11,5% của hàng tiêu dùng; tín hiệu này cho thấy năng lực sản xuất đang được mở rộng. Đầu tư công có thể giúp kết nối hạ tầng và kéo theo vốn tư nhân, nhưng hiệu quả cuối cùng tùy thuộc vào việc dự án tháo gỡ điểm nghẽn nào cho doanh nghiệp. Giải ngân nhanh mà thiếu chọn lọc sẽ không tạo ra năng suất tương xứng. Muốn tăng trưởng dài hạn, cần cải thiện chất lượng dự án, phát triển thị trường vốn, tạo dư địa cho doanh nghiệp tư nhân và chọn FDI có công nghệ, giá trị gia tăng cao.
Năng suất còn đến từ cải cách thể chế, khoa học công nghệ, chuyển đổi số, liên kết vùng và chuyển đổi xanh. Đây không phải phần trang trí cho chiến lược tăng trưởng: chúng quyết định một đơn vị vốn, lao động hay năng lượng có thể tạo ra bao nhiêu sản phẩm và thu nhập. Đồng thời, cần giảm lệ thuộc vào nguyên liệu đầu vào bên ngoài bằng cách nâng năng lực nhà cung ứng trong nước. Nếu các mắt xích nội địa không phát triển, tăng sản xuất vẫn có thể đồng nghĩa với nhập nhiều hơn chứ chưa chắc giữ lại được nhiều giá trị hơn.
Để tăng trưởng lan tới hộ gia đình
Một nền kinh tế không thể chỉ trông vào đầu tư và xuất khẩu; sức mua trong nước cũng cần đủ bền để duy trì đơn hàng, việc làm và doanh thu doanh nghiệp. Trong 9 tháng, tiêu dùng cuối cùng tăng 8,51%, thấp hơn mức 17,88% của tích lũy tài sản, cho thấy cầu nội địa còn dư địa củng cố. Muốn người dân chi tiêu ổn định hơn, cần việc làm chắc chắn, thu nhập thực cải thiện và áp lực chi phí giảm. Khi điều kiện sống tốt lên, thành quả tăng trưởng có cơ hội quay lại thị trường qua tiêu dùng. Xu hướng mua sản phẩm tiết kiệm năng lượng, phương tiện sạch và chi tiêu cho du lịch, giải trí cũng mở thêm thị trường cho doanh nghiệp.
Trong những tháng cuối năm, điều hành cần phối hợp đồng bộ giữa các bộ, ngành, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp; tiến độ đầu tư công phải đi cùng tháo gỡ thủ tục, mặt bằng và nguồn vật liệu. Tuy nhiên, thành công không nên chỉ được chấm bằng việc đạt một ngưỡng tăng trưởng trong một quý. Thước đo quan trọng hơn là mỗi đồng vốn có tạo thêm năng lực, thu nhập và giá trị gia tăng trong nước hay không. Tăng trưởng hai con số chỉ đáng theo đuổi khi năng suất tăng, doanh nghiệp nội địa tham gia sâu hơn và lợi ích đến được với người lao động, hộ gia đình.
