Từ công cụ mới thành năng lực học tập
Giáo dục trí tuệ nhân tạo ở phổ thông là quá trình giúp học sinh hiểu cách AI hoạt động, đánh giá giới hạn của công nghệ và sử dụng nó có trách nhiệm để hỗ trợ việc học. Từ năm học 2026–2027, nội dung AI dự kiến được triển khai qua 12 bài học cốt lõi, trải từ lớp 1 đến lớp 12. Đây là bước chuyển đáng kể: AI không còn chỉ là công cụ thử nghiệm mà dần trở thành năng lực số học sinh và giáo viên cần có để sử dụng an toàn, hiệu quả.
Lý do để đưa AI vào lớp học là có thật. Công nghệ có thể hỗ trợ giáo viên soạn bài, giúp học sinh tìm kiếm thông tin, tham gia hoạt động học tập và phát triển kỹ năng công nghệ. Một số hệ thống còn phân tích kết quả để điều chỉnh nội dung, bài tập theo nhu cầu của từng em, giúp củng cố kiến thức trước khi chuyển sang phần nâng cao. Nhưng khả năng đó không tự động biến thành tiến bộ học tập. Nếu mục tiêu chỉ là cho học sinh thử một ứng dụng, trường học sẽ có thêm màn trình diễn công nghệ chứ chưa chắc có thêm năng lực.
Lộ trình theo độ tuổi, không chạy theo trào lưu
Điểm xuất phát của lộ trình AI phổ thông không nên là chọn phần mềm nào, mà là xác định học sinh cần biết và làm được gì ở từng giai đoạn. Giáo sư Hồ Tú Bảo cho rằng vấn đề không nằm chủ yếu ở việc bắt đầu từ lớp nào, mà ở cách tích hợp AI vào nhà trường. Nhận định này đáng lưu ý khi học sinh nhỏ tuổi vẫn cần ưu tiên đọc, viết, vận động và phát triển thẩm mỹ.
Cách hợp lý là bắt đầu bằng hoạt động đơn giản, gần gũi; sau đó tăng dần độ khó và chiều sâu kiến thức theo từng lớp. Học sinh có thể học cách đặt câu hỏi, nhận ra câu trả lời máy tạo ra có thể sai, kiểm tra thông tin và không giao toàn bộ suy nghĩ cho công cụ. Như vậy, kỹ năng AI học sinh không chỉ là thao tác với ứng dụng mà còn gồm tư duy độc lập, đánh giá thông tin và sử dụng có trách nhiệm. Khung 12 bài học nên được xem là điểm khởi đầu để xây dựng tiến trình, không phải lý do để dồn kiến thức vào một chương trình đồng loạt.
Khung nội dung dự kiến gồm tư duy lấy con người làm trung tâm, đạo đức AI, kỹ thuật và ứng dụng AI, cùng thiết kế hệ thống AI. Trình tự dạy các phần này cần gắn với lứa tuổi và môn học, thay vì biến mọi tiết học thành buổi giới thiệu công cụ.
Kinh nghiệm quốc tế: nhiều mô hình, một bài toán chung
Các nước cho thấy không có một khuôn mẫu duy nhất. Hàn Quốc lên kế hoạch triển khai sách giáo khoa số tích hợp AI từ năm 2025, trước mắt ở Toán, tiếng Anh và Tin học, với mục tiêu cá nhân hóa nội dung dựa trên dữ liệu học tập từng em. Singapore sử dụng nền tảng học tập có thể điều chỉnh bài tập theo kết quả, còn Nhật Bản quan tâm đến hướng dẫn thực hành trong những lĩnh vực như sản xuất và chăm sóc sức khỏe.
Phần Lan chọn hướng phổ cập hiểu biết về AI cho cộng đồng qua khóa học trực tuyến miễn phí Elements of AI, thu hút hơn một triệu người học tại 170 quốc gia và được dịch sang 26 ngôn ngữ. Những khác biệt này gợi ý rằng trường phổ thông có thể kết hợp nhiều mục tiêu: hiểu công nghệ, dùng AI để học và chuẩn bị cho ứng dụng nghề nghiệp. Tuy vậy, không nên bê nguyên mô hình nước khác. Lộ trình cần phản ánh chương trình học, độ tuổi, năng lực giáo viên và điều kiện tiếp cận tại từng trường.
Điểm chung đáng học hỏi là phải dạy cách sử dụng, không chỉ đưa công nghệ vào lớp. Các hệ thống cá nhân hóa có thể hỗ trợ từng học sinh, nhưng dữ liệu, quyền riêng tư, thiên lệch thuật toán và nguy cơ lệ thuộc vẫn cần được tính đến.
Điều kiện triển khai phải công bằng và thực chất
Một chương trình tốt sẽ hụt mục tiêu nếu giáo viên chưa hiểu công nghệ hoặc học sinh không có thiết bị và kết nối ổn định. Trước khi yêu cầu giáo viên tổ chức bài học AI, cần bồi dưỡng để họ biết kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện giới hạn của công cụ và chọn hoạt động phù hợp với từng độ tuổi. Đào tạo nên gắn với thực hành và chia sẻ chuyên môn giữa các trường, thay vì chỉ hướng dẫn thao tác trên một nền tảng.
Cùng lúc, cần bảo đảm internet, thiết bị dùng chung, lớp học có kết nối và học liệu phù hợp. Với nơi còn thiếu hạ tầng, phòng máy dùng chung, học theo nhóm và tài nguyên có thể sử dụng khi mạng chập chờn là những ưu tiên thực tế. Nếu chỉ trường có điều kiện mới tổ chức được trải nghiệm đều đặn, AI sẽ làm sâu thêm chênh lệch giáo dục thay vì mở rộng cơ hội. Triển lãm hay hoạt động trải nghiệm có thể khơi gợi hứng thú, nhưng phải nối tiếp bằng việc học thường xuyên.
Công nghệ thay đổi nhanh, vì vậy nội dung giáo dục AI cũng cần được cập nhật. Nhà trường nên đánh giá định kỳ xem học sinh có tiến bộ về hiểu biết, kiểm chứng và sử dụng có trách nhiệm hay không, rồi điều chỉnh bài học. Đó mới là cách biến AI trong trường học thành năng lực bền vững, thay vì một trào lưu phụ thuộc vào công cụ hiện thời.
