Giám định để trả lời câu hỏi pháp lý cụ thể
Giám định pháp y tâm thần là việc đánh giá chuyên môn về tình trạng tâm thần của một người tại các thời điểm liên quan, nhằm làm rõ khả năng nhận thức và điều khiển hành vi theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng. Trong vụ án của Phó Đức Nam, tức Mr Pips, đây là đề nghị của phía bào chữa, chưa phải kết luận về năng lực trách nhiệm hình sự hay quyết định của tòa.
Chiều 27/10, khi phiên tòa xét xử vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản tiếp tục, hai luật sư bào chữa cho Nam gửi kiến nghị lần thứ hai, đề nghị Hội đồng xét xử trưng cầu giám định pháp y tâm thần. Cùng ngày, đại diện Viện kiểm sát công bố cáo trạng truy tố Nam và 187 bị can khác. Điểm đáng chú ý không nằm ở việc hồ sơ có nhắc đến điều trị tâm thần, mà ở câu hỏi cần được trả lời bằng chuyên môn: tình trạng của bị cáo ra sao khi thực hiện những hành vi bị cáo buộc?
Tiền sử điều trị là căn cứ đề nghị, không phải kết luận
Theo các luật sư, hồ sơ gia đình cung cấp cho thấy Nam có biểu hiện bệnh lý tâm thần từ năm 2013, từng khám và điều trị tại Singapore, sau đó tiếp tục được điều trị ở nhiều cơ sở y tế trong nước. Danh mục tài liệu phía bào chữa nêu gồm giấy xác nhận điều trị ngoại trú rối loạn lưỡng cực, giấy chứng nhận điều trị nội trú với chẩn đoán giai đoạn hưng cảm và các đơn thuốc trong những năm sau.
Luật sư cũng dẫn thông tin Nam được theo dõi, cấp thuốc trong thời gian tạm giam, từng đi khám tại Bệnh viện Bạch Mai và tiếp tục tái khám theo chỉ định. Theo thông báo ngày 12/10/2026 được nêu trong đơn, bị cáo đang được theo dõi rối loạn cảm xúc lưỡng cực cùng một số bệnh lý khác. Đây là các thông tin do phía bào chữa viện dẫn từ hồ sơ và thông báo y tế; chúng không tự thay thế kết luận giám định độc lập.
Trạng thái tỉnh táo từng lúc chưa giải đáp toàn bộ vấn đề
Theo luật sư, cơ quan điều tra đã xác minh sức khỏe, nhận thức và sinh hoạt của Nam thông qua bệnh viện, người từng tiếp xúc, làm việc và người cùng buồng tạm giam; tại những thời điểm được xác minh, Nam được nhận xét là tỉnh táo, minh mẫn. Phía bào chữa lập luận rằng nhận xét tại từng thời điểm không thể thay thế việc đánh giá chuyên môn về khả năng nhận thức và điều khiển hành vi khi xảy ra hành vi bị cáo buộc.
Sự phân biệt này cần được giữ rõ: có tiền sử điều trị không đương nhiên đồng nghĩa với mất hoặc hạn chế năng lực trách nhiệm hình sự, nhưng những đánh giá chung về trạng thái hiện tại cũng chưa trả lời được tình trạng trong quá khứ. Vì vậy, đề nghị giám định đặt ra một câu hỏi có phạm vi cụ thể, chứ không thể được hiểu như lời xác nhận rằng bị cáo không phải chịu trách nhiệm.
Tòa cần xem xét cả thời điểm hiện tại lẫn thời điểm bị cáo buộc
Các luật sư đề nghị đánh giá tình trạng của Nam trước, trong và sau thời điểm bị cáo buộc, đồng thời xem xét tình trạng hiện nay. Nếu kết quả chuyên môn và căn cứ pháp luật cho thấy cần thiết, việc áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh mới được đặt ra để cơ quan có thẩm quyền xem xét. Hiện đề nghị trưng cầu giám định vẫn là kiến nghị của phía bào chữa; các tài liệu được nêu không đồng nghĩa Hội đồng xét xử đã chấp thuận hay đã có kết luận chuyên môn.
Cách tiếp cận thận trọng là cần thiết trong một vụ án nghiêm trọng: không biến tiền sử bệnh thành kết luận có lợi hoặc bất lợi cho bị cáo, cũng không dùng nhận xét tại một thời điểm để khép lại câu hỏi về thời điểm khác. Kết luận giám định, nếu được thực hiện, sẽ cung cấp căn cứ chuyên môn; việc đánh giá giá trị pháp lý của căn cứ ấy vẫn thuộc cơ quan tiến hành tố tụng. Trọng tâm của phiên tòa vì thế là làm rõ chứng cứ, không suy đoán thay cho chuyên gia hoặc tòa.
