Mục tiêu thương mại là phép thử cho chất lượng hợp tác
Thương mại Việt Nhật là dòng trao đổi hàng hóa và dịch vụ giữa hai nước, đồng thời phản ánh mức độ gắn kết của doanh nghiệp trong đầu tư, công nghệ và chuỗi cung ứng. Chiều 9/11, tại Tokyo, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm hội đàm với Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae; hai nhà lãnh đạo nhất trí phấn đấu đưa kim ngạch song phương lên 80 tỷ USD vào năm 2030. Con số này tạo một đích đến rõ ràng, nhưng không nên xem tăng trưởng thương mại là thành công tự thân: điều quan trọng hơn là quan hệ kinh tế có tạo thêm năng lực sản xuất, việc làm kỹ năng cao và giá trị tại Việt Nam hay không. Hai bên cho biết gần 80% cam kết, thỏa thuận đã được triển khai hoặc có tiến triển kể từ khi quan hệ được nâng cấp năm 2023. Đây là nền tảng đáng kể, song giai đoạn tiếp theo đòi hỏi kết quả cụ thể hơn, không chỉ thêm các tuyên bố.
Đầu tư Nhật Bản phải đi cùng công nghệ và nhân lực
Trọng tâm của các cuộc trao đổi cấp cao không chỉ là mở rộng trao đổi hàng hóa, mà còn là liên kết kinh tế, đầu tư chất lượng cao, khoa học công nghệ và phát triển chuỗi cung ứng. Nhật Bản dự kiến thúc đẩy đầu tư Nhật Bản vào Việt Nam gắn với chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực. Đây là hướng đi có ý nghĩa hơn việc chỉ tăng số dự án: nếu doanh nghiệp trong nước tiếp cận được quy trình, kỹ năng và mạng lưới cung ứng mới, lợi ích có thể lan rộng khỏi khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Hai bên cũng nhấn mạnh bảo đảm an ninh kinh tế và nâng cao năng lực tự chủ chiến lược. Vì vậy, chất lượng đầu tư nên được đánh giá qua mức độ tạo năng lực tại chỗ, khả năng kết nối nhà cung ứng Việt Nam và sự bền vững của chuỗi cung ứng, thay vì chỉ tính quy mô vốn.
Một điểm sát với đời sống người lao động là đề nghị tạo thuận lợi, nới lỏng điều kiện thị thực cho kỹ sư công nghệ Việt Nam. Thủ tướng Nhật Bản cũng cho biết Chính phủ Nhật Bản đang triển khai kênh thông tin hỗ trợ công dân Việt Nam gặp khó khăn tại Nhật Bản. Cùng với kết nối nhân lực và hợp tác về y tế, lao động, giáo dục, những nội dung này cho thấy quan hệ kinh tế không chỉ diễn ra giữa chính phủ và doanh nghiệp; khả năng đi lại, làm việc và nhận hỗ trợ của người dân cũng ảnh hưởng đến hiệu quả hợp tác.
Hợp tác công nghệ cần tạo năng lực trong nước
Hợp tác công nghệ được mở rộng sang trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ vũ trụ, công nghệ sinh học, nông nghiệp công nghệ cao và khoáng sản chiến lược. Nhật Bản cam kết hỗ trợ kế hoạch đào tạo 100 tiến sĩ AI của Việt Nam. Đây là các lĩnh vực có thể củng cố năng lực dài hạn, nhưng kết quả sẽ phụ thuộc vào việc đào tạo có gắn với phòng thí nghiệm, doanh nghiệp và nhu cầu sản xuất hay không. Hợp tác ODA thế hệ mới cũng được định hướng cho AI, bán dẫn, năng lượng, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và hạ tầng quy mô lớn. Thay vì dàn trải, hai nước nên ưu tiên dự án có đầu ra đo được: nhân lực được đào tạo, công nghệ được tiếp nhận và doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn. Cách tiếp cận ấy giúp mục tiêu kim ngạch song phương gắn với năng suất, thay vì chỉ phản ánh lượng giao dịch.
An ninh kinh tế là một trụ cột không thể tách rời khỏi chương trình công nghệ. Đa dạng hóa chuỗi cung ứng và hợp tác trong năng lượng, chuyển đổi xanh có thể giúp hai bên giảm rủi ro trước gián đoạn bên ngoài, đồng thời hỗ trợ năng lực tự chủ. Nhưng điều đó cần đi kèm cơ chế phối hợp và nguồn nhân lực đủ sức vận hành công nghệ mới. Đầu tư chất lượng cao chỉ thực sự có ý nghĩa khi Việt Nam không dừng ở vai trò tiếp nhận dự án, mà có thể tham gia thiết kế, sản xuất và cải tiến.
Từ cam kết đến kết quả trước năm 2030
Lộ trình sắp tới có những mốc hợp tác cụ thể. Hai bên nhất trí khởi động Năm Du lịch Việt Nam – Nhật Bản 2027–2028 hướng tới kỷ niệm 55 năm thiết lập quan hệ ngoại giao, đồng thời phối hợp tổ chức Diễn đàn hợp tác địa phương lần thứ ba vào năm 2027. Thủ tướng Takaichi Sanae cũng cam kết đồng hành, hỗ trợ Việt Nam tổ chức thành công Năm APEC 2027. Những hoạt động này có thể mở rộng kết nối giữa địa phương, người dân và doanh nghiệp, nhưng không thay thế việc tháo gỡ trở ngại cho thương mại và đầu tư. Để tiến gần mục tiêu năm 2030, hai nước cần biến các cam kết thành dự án có tiến độ rõ, mở rộng cơ hội cho kỹ sư và doanh nghiệp trong nước, đồng thời theo dõi kết quả chuyển giao công nghệ.
Mục tiêu 80 tỷ USD là tín hiệu chính trị mạnh, nhưng thước đo sau cùng phải rộng hơn kim ngạch. Thành công sẽ đến khi đầu tư Nhật Bản nâng được năng lực sản xuất tại Việt Nam, hợp tác công nghệ đào tạo được đội ngũ chuyên môn và chuỗi cung ứng trở nên bền vững hơn. Nếu các trụ cột ấy được triển khai đồng bộ, mục tiêu thương mại có thể trở thành động lực phát triển thực chất; nếu không, con số sẽ chỉ là một đích đến trên giấy.
