Durban không chỉ là điểm đến thương mại
Cảng Durban là cửa ngõ hàng hải trọng yếu của Nam Phi, kết nối hàng hóa trong nước với các thị trường quốc tế và tạo lối tiếp cận cho các quốc gia không giáp biển ở miền Nam châu Phi. Đây là tài sản chiến lược, nhưng không phải con đường tắt vào thị trường khu vực.
Ngày 17/11, phái đoàn Ủy ban ASEAN tại Pretoria làm việc với Phòng Thương mại và Công nghiệp Durban cùng Cơ quan Thương mại và Đầu tư KwaZulu-Natal; đoàn Việt Nam do Đại sứ Nguyễn Trọng Kiên dẫn đầu tham gia đề xuất các hướng hợp tác. Ngày 18/11, đoàn khảo sát Cầu tàu số 2, nay là Cảng Cửa ngõ Durban, và trao đổi với ICTSI cùng Transnet. Các cuộc tiếp xúc tập trung vào hàng hải, logistics, thương mại và năng lượng tái tạo. Tín hiệu đáng chú ý không nằm ở việc mở thêm một kênh xúc tiến, mà ở nỗ lực đưa hợp tác ASEAN Nam Phi từ mua bán hàng hóa sang kết nối chuỗi cung ứng và đầu tư dài hạn.
Durban xử lý tới 46% sản lượng container của cả nước và là cửa ngõ tới những thị trường khu vực, trong đó có các nước thuộc Cộng đồng Phát triển miền Nam châu Phi (SADC). Với doanh nghiệp Việt Nam, điều đó có thể giúp mở rộng mạng lưới phân phối; nhưng vị trí địa lý chỉ tạo ra cơ hội, không bảo đảm hàng hóa lưu thông hiệu quả.

Bài học từ DGT: cơ hội đi cùng rủi ro vận hành
Chuyến khảo sát Durban Gateway Terminal (DGT) có giá trị vì cho doanh nghiệp thấy một dự án cảng lớn vận hành ra sao trong thực tế, thay vì chỉ nhìn vào tiềm năng trên giấy. ICTSI, tập đoàn Philippines, liên doanh với Transnet để khai thác bến cảng theo thỏa thuận 25 năm. Dù Transnet giữ cổ phần chi phối, ICTSI đảm trách điều hành và quản trị hoạt động. Đây là hình mẫu đáng nghiên cứu, không phải công thức có thể sao chép nguyên trạng.
Đằng sau mô hình ấy là quá trình đấu thầu kéo dài gần bốn năm, cấu trúc pháp lý gồm chín thỏa thuận và những vai trò đan xen của Transnet với tư cách đối tác, cơ quan chủ quản, nhà quản lý và đối thủ cạnh tranh. Những chi tiết này giúp nhà đầu tư đánh giá thực tế thời gian, cơ chế phê duyệt, phân bổ rủi ro tài chính và nghĩa vụ góp vốn. DGT vì thế là nguồn tham chiếu hữu ích cho doanh nghiệp muốn tìm hiểu logistics Nam Phi, nhưng cũng là lời nhắc rằng hợp tác công tư đòi hỏi thẩm định sâu và kiên nhẫn.
Cần nhìn thẳng vào hiệu suất cảng: sản lượng từng ở mức 2,3–2,5 triệu TEU mỗi năm đã giảm còn khoảng 1,7 triệu TEU do ách tắc kéo dài, khiến một phần thị phần chuyển sang các cảng lân cận. Mục tiêu khôi phục vị thế Durban chỉ thành hiện thực nếu nút thắt vận hành được xử lý. Với nhà xuất khẩu, điều đó tác động trực tiếp đến lịch giao hàng, độ tin cậy của chuỗi cung ứng và lựa chọn tuyến vận tải.
Năng lượng xanh mở rộng cửa hợp tác
KwaZulu-Natal đưa ra 49 dự án kêu gọi đầu tư thuộc các lĩnh vực như bán lẻ, sản xuất và năng lượng xanh; cơ quan xúc tiến đầu tư của tỉnh cho biết sẵn sàng hỗ trợ nhà đầu tư về thủ tục pháp lý, đánh giá thị trường và cấp phép môi trường. Danh mục này mở rộng câu chuyện khỏi cảng biển: doanh nghiệp ASEAN có thể xem xét cơ hội trong năng lượng tái tạo, sản xuất và phân phối, đồng thời tìm cách gắn hoạt động thương mại với chuỗi cung ứng phát thải thấp.
Việt Nam nêu khả năng chia sẻ kinh nghiệm về điện mặt trời, điện gió và hạ tầng năng lượng tái tạo để hỗ trợ hiện đại hóa lưới điện và giảm phát thải công nghiệp. Đây là hướng hợp tác có lý do rõ ràng khi các bên cùng quan tâm đến chuyển đổi năng lượng. Tuy nhiên, lời mời đầu tư không đồng nghĩa dự án đã sẵn sàng: doanh nghiệp vẫn phải kiểm tra năng lực lưới điện, điều kiện cấp phép, đối tác địa phương và khả năng tiêu thụ.
Bối cảnh quốc tế cũng khiến việc mở rộng đối tác trở nên cấp thiết hơn. Những biến động có thể xảy ra với các ưu đãi thương mại đơn phương làm tăng giá trị của đầu tư trực tiếp và quan hệ kinh doanh bền vững. Vì vậy, hợp tác ASEAN Nam Phi sẽ có chiều sâu hơn nếu năng lượng sạch gắn với nhu cầu cụ thể của cảng, nhà máy và vận tải, thay vì đứng riêng như một khẩu hiệu.
Vào thị trường cần chuẩn bị hơn là kỳ vọng
Doanh nghiệp ASEAN cần tính trước các yêu cầu của Chính sách Trao quyền kinh tế cho người da đen (B-BBEE), thủ tục hành chính kéo dài như thị thực và kiểm soát ngoại hối, cùng việc duy trì quan hệ phù hợp với các tổ chức công đoàn có ảnh hưởng lớn. Đây không phải phần việc phụ sau khi đã tìm được khách hàng; chúng ảnh hưởng tới cấu trúc hợp tác, tiến độ triển khai và khả năng vận hành.
Cách tiếp cận khôn ngoan là khảo sát thị trường và đối tác địa phương trước, rà soát pháp lý và cơ chế phê duyệt tiếp theo, rồi mới quyết định quy mô vốn và hình thức hiện diện. Cần đặc biệt phân định rõ quyền điều hành, trách nhiệm đầu tư, cơ chế xử lý tranh chấp và quan hệ với doanh nghiệp nhà nước. Kinh nghiệm DGT cho thấy các điều khoản trên giấy có thể tạo ra những tương tác phức tạp trong thực tế.
Phái đoàn ASEAN và Việt Nam cho biết sẽ tiếp tục thúc đẩy đối thoại với Chính phủ Nam Phi, Transnet và cộng đồng doanh nghiệp địa phương; các đề xuất xúc tiến cũng nhận được sự đồng thuận để hướng tới những bước đi cụ thể trong vận tải biển, phân phối hàng hóa và năng lượng. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng kết quả sẽ phụ thuộc vào việc đối thoại có chuyển thành dự án khả thi và cải thiện kết nối hay không.
Durban xứng đáng được xem là bàn đạp tiềm năng vào Nam Phi và SADC, chứ chưa phải lối đi tự động tới toàn khu vực. Cơ hội lớn nhất nằm ở sự kết hợp giữa cảng biển, logistics, thương mại và năng lượng tái tạo; điều kiện tiên quyết là doanh nghiệp hiểu rủi ro, tuân thủ luật lệ và chọn đối tác đủ năng lực. Hợp tác sẽ bền vững khi kỳ vọng được đặt trên dữ liệu vận hành và kế hoạch thực tế.






