AI hỗ trợ, giáo viên quyết định
AI trong giáo dục là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ dạy, học và quản lý, nhưng mục tiêu và quyết định chuyên môn vẫn phải do con người định hướng. Đây là ranh giới cần giữ khi công nghệ ngày càng hiện diện trong trường học: công cụ có thể tăng tốc một số việc, nhưng không thể thay giáo viên chịu trách nhiệm về trải nghiệm và sự phát triển của học sinh. Tại Hội nghị Hội đồng Giáo giới ASEAN và Hàn Quốc lần thứ 40 (ACT+1) ở Singapore, đoàn Việt Nam do Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Ân, Chủ tịch Công đoàn Giáo dục Việt Nam, dẫn đầu. Các tham luận nhấn mạnh giáo viên cần tham gia chủ động vào việc ứng dụng AI, thay vì nhận công nghệ như một mệnh lệnh từ trên xuống. Hội nghị thông qua nghị quyết khẳng định vai trò chủ đạo của giáo viên, đồng thời yêu cầu bảo vệ quan hệ thầy trò, nâng cao năng lực số và chú trọng đạo đức, công bằng giáo dục.
Thông điệp ấy có ý nghĩa thiết thực với giáo viên và học sinh. AI có thể giảm việc hành chính để thầy cô dành thêm thời gian cho giảng dạy, phát triển chuyên môn và tương tác với lớp học. Nhưng giá trị đó chỉ thành hiện thực nếu công nghệ củng cố quan hệ con người, chứ không biến giờ học thành quy trình phụ thuộc vào máy. Giáo viên vẫn là người hiểu hoàn cảnh, khích lệ học sinh và nhận ra khi nào một câu trả lời đúng về hình thức nhưng chưa phù hợp với nhu cầu của người học.
Năng lực nghề nghiệp cần vượt ra ngoài thao tác công nghệ
Cuộc đối thoại Phần Lan – Việt Nam tại hội thảo “Finnish Education: Learning to Shape the Future”, do Metropolia University Program tổ chức, đặt ra câu hỏi cấp thiết: giáo dục đại học phải chuẩn bị gì để người học thích nghi và tiếp tục phát triển trong một thế giới thay đổi liên tục? Câu trả lời không thể chỉ là dạy cách dùng công cụ AI. Khi công nghệ đảm nhận một số nhiệm vụ theo quy trình, năng lực nghề nghiệp còn đòi hỏi kiến thức chuyên môn, tư duy chiến lược, sáng tạo, giao tiếp và trách nhiệm.
TS. David Hoang nhấn mạnh người học phải biết kiểm chứng, phán đoán và chịu trách nhiệm với kết quả, thay vì mặc nhiên tin thông tin do AI tạo ra. Điều này cũng làm thay đổi công việc của giảng viên: từ truyền đạt thông tin sang hướng dẫn sinh viên phân tích, kiểm chứng và vận dụng kiến thức. Góc nhìn này nên được xem như lời nhắc cho giáo dục phổ thông lẫn đại học: nếu chỉ đánh giá khả năng ghi nhớ, nhà trường sẽ bỏ qua những năng lực mà người học cần khi bước vào môi trường làm việc.
Đưa bài toán doanh nghiệp vào lớp học
Khoảng cách giữa “biết” và “làm được” không thể được lấp đầy chỉ bằng thêm bài giảng lý thuyết. Tại hội thảo, TS. Peter Pham cho rằng kết nối doanh nghiệp cần diễn ra trong quá trình đào tạo, chứ không nên chờ đến lúc sinh viên tìm nơi thực tập. Cách tiếp cận của Metropolia University Program đưa bài toán từ đối tác vào lớp học; chuyên gia cập nhật xu hướng, người hướng dẫn hỗ trợ phát triển giải pháp, còn doanh nghiệp phản biện kết quả.
Đây là hướng đi đáng chú ý trong thời đại AI: người học không chỉ nhận câu trả lời nhanh mà phải biến kiến thức thành phương án có thể thử nghiệm, trình bày và bảo vệ. Các dự án đa ngành, làm việc nhóm và thực hành từ ý tưởng đến nguyên mẫu giúp sinh viên luyện phối hợp, tự quản lý và giải thích lựa chọn của mình. Doanh nghiệp bước vào lớp học không có nghĩa là giáo dục chạy theo nhu cầu tuyển dụng trước mắt; điều quan trọng là dùng bài toán thực tế để rèn tư duy, khả năng thích ứng và trách nhiệm.
Đào tạo giáo viên là điều kiện, không phải phần phụ
Nếu giáo viên được giao vai trò dẫn dắt nhưng thiếu thời gian, kiến thức và quyền quyết định, lời kêu gọi lấy con người làm trung tâm sẽ khó đi vào lớp học. Vì thế, đào tạo giáo viên cần giúp thầy cô lựa chọn công cụ theo mục tiêu bài học, đánh giá giới hạn của kết quả AI, bảo vệ dữ liệu và nhận biết nguy cơ thiên lệch. Đây không chỉ là khóa học về thao tác kỹ thuật; đó là quá trình củng cố năng lực chuyên môn để giáo viên biết khi nào nên dùng AI, khi nào cần kiểm tra lại và khi nào nên không dùng.
Thảo luận tại ACT+1 cũng chỉ ra những thách thức về năng lực giáo viên và cán bộ quản lý, hạ tầng số, bất bình đẳng trong tiếp cận, bảo mật dữ liệu và nguy cơ phụ thuộc công nghệ. Nghị quyết của hội nghị đề nghị các tổ chức công đoàn thành viên xây dựng kế hoạch triển khai ở cấp quốc gia, tăng cường chia sẻ kinh nghiệm và hợp tác khu vực. Bước tiếp theo cần biến cam kết ấy thành hỗ trợ thiết thực cho giáo viên. AI có thể mở thêm khả năng dạy và học, nhưng chất lượng giáo dục vẫn phụ thuộc vào người thầy đủ tự tin, được chuẩn bị và có quyền chủ động.
