Một bước tiến đáng ghi nhận, nhưng cần đọc đúng con số
Hạ tầng chất lượng là hệ thống tổ chức, quy chuẩn, tiêu chuẩn, quy trình và dịch vụ kỹ thuật giúp bảo đảm sản phẩm, dịch vụ đáp ứng yêu cầu về chất lượng, an toàn và môi trường. Đây không phải công trình vật lý, mà là nền tảng để kiểm tra và chứng minh hàng hóa đạt chuẩn. Tại Diễn đàn Chất lượng Toàn cầu ở Vienna từ ngày 4 đến 6 tháng 11, UNIDO công bố Chỉ số Hạ tầng chất lượng cho phát triển bền vững (QI4SD) năm 2026: Việt Nam đạt 52,8 điểm, đứng thứ 47 trong 170 quốc gia và vùng lãnh thổ. UNIDO Việt Nam cũng được đưa vào nhóm có mức cải thiện đáng kể giai đoạn 2024–2026, cùng Colombia, Iran, Nigeria và Uzbekistan. Tuy nhiên, vị trí 47 không nên được đọc như một bước lùi đơn giản. Điểm số tăng 1,6 so với kỳ trước, còn thứ hạng giảm từ 42 xuống 47 trong bối cảnh số nền kinh tế được đánh giá tăng từ 155 lên 170.
Hạ tầng chất lượng vận hành như thế nào?
QI4SD tổng hợp 37 chỉ tiêu thuộc năm cấu phần: tiêu chuẩn hóa, đo lường, công nhận, đánh giá sự phù hợp và chính sách chất lượng. Các cấu phần này liên kết thành một chuỗi bảo đảm: tiêu chuẩn xác định yêu cầu; đo lường tạo căn cứ kiểm tra; công nhận giúp xác nhận năng lực của tổ chức thực hiện; còn đánh giá sự phù hợp kiểm tra, thử nghiệm hoặc chứng nhận sản phẩm theo chuẩn mực thống nhất. Ý nghĩa nằm ở khả năng biến yêu cầu trên giấy thành bằng chứng có thể kiểm chứng. Một doanh nghiệp cần biết phép đo có tin cậy hay không, phòng thử nghiệm có đủ năng lực hay không và chứng nhận của mình có được chấp nhận hay không. Khi các mắt xích ấy hoạt động đồng bộ, tiêu chuẩn chất lượng không còn là danh sách thủ tục rời rạc mà trở thành công cụ giúp doanh nghiệp kiểm soát quy trình, phát hiện sai lệch và chứng minh mức độ tuân thủ.
Tác động thực tế với nhà máy và hàng hóa
Hạ tầng chất lượng tốt không chỉ giúp loại bỏ sản phẩm không đạt yêu cầu. Nó còn hỗ trợ doanh nghiệp tìm nguyên nhân lỗi, giảm lãng phí trong sản xuất và duy trì chất lượng ổn định giữa các lô hàng. Vì vậy, tiến bộ ở cấp hệ thống có thể góp phần nâng năng lực sản xuất, năng suất và hiệu quả vận hành, thay vì chỉ làm tăng số lần kiểm tra. Với dệt may, nông sản, thực phẩm và hàng công nghiệp, khả năng đo lường, truy xuất nguồn gốc và đánh giá sự phù hợp ngày càng gắn chặt với quyền tiếp cận thị trường. Trong thương mại hướng tới phát triển bền vững, doanh nghiệp phải chứng minh hàng hóa đáp ứng yêu cầu về chất lượng, an toàn và môi trường. Hạ tầng đáng tin cậy giúp việc chứng minh ấy rõ ràng hơn, tạo thuận lợi cho giao dịch và mở rộng cơ hội tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Người tiêu dùng cũng có lợi khi thông tin về chất lượng và an toàn được củng cố.
Từ ghi nhận quốc tế đến năng lực doanh nghiệp
Điểm số QI4SD không phải thước đo tuyệt đối để so sánh trực tiếp hai kỳ: phạm vi quốc gia, chỉ tiêu và phương pháp đánh giá đã thay đổi. Vì thế, điều đáng chú ý hơn thứ hạng là việc UNIDO nhận diện tiến bộ và yêu cầu chuyển năng lực hệ thống thành kết quả hữu hình. Bước tiếp theo nên là gắn đầu tư vào tiêu chuẩn hóa, đo lường, công nhận và đánh giá sự phù hợp với nhu cầu thực của nhà máy và doanh nghiệp, đồng thời giúp doanh nghiệp tiếp cận dịch vụ kỹ thuật có năng lực. Nếu thiếu kết nối đó, ghi nhận quốc tế sẽ khó chuyển thành năng suất cao hơn hay đơn hàng mới. Nếu làm được, hạ tầng chất lượng sẽ là lợi thế sản xuất và thương mại: giúp hàng hóa đáp ứng yêu cầu thị trường, tăng độ tin cậy và hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng bền vững. Đó mới là thước đo thuyết phục nhất cho tiến bộ được ghi nhận.
