Xuất khẩu lớn chưa đồng nghĩa với giá trị ở lại cao
Chuỗi giá trị toàn cầu là mạng lưới các công đoạn từ thiết kế, cung ứng đầu vào, sản xuất đến phân phối, trong đó vị trí doanh nghiệp nắm giữ quyết định phần giá trị họ có thể tạo ra và giữ lại. Tại các phiên thảo luận về sản xuất tiên tiến và vị thế ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu ngày 27/10, chuyên gia cảnh báo doanh nghiệp Việt vẫn tập trung nhiều ở những khâu tạo giá trị thấp. Có doanh nghiệp gia công chỉ lãi 1 USD mỗi sản phẩm: con số cho thấy kim ngạch xuất khẩu có thể lớn, nhưng lợi ích giữ lại trong nước vẫn mỏng. Đây không phải lý do để rời bỏ sản xuất, mà là lời cảnh báo rằng mở rộng sản lượng mà không nâng cấp năng lực sẽ kéo dài sự phụ thuộc vào đơn hàng và tiêu chuẩn do bên khác quyết định.
Khoảng cách thể hiện rõ giữa các ngành. Giá trị gia tăng nội địa ước tính trong hàng xuất khẩu đạt 53,4% ở gỗ, 36,3% ở dệt may và 34% ở da giày; con số ở điện tử và máy tính là khoảng 28%, còn điện thoại thông minh chỉ khoảng 12%. Bình quân các ngành được ước tính ở mức 27,8%. Vì vậy, gọi một mặt hàng là công nghệ cao không có nghĩa doanh nghiệp trong nước đã nắm phần giá trị cao. OECD cũng ghi nhận tỷ trọng giá trị gia tăng nước ngoài trong hàng xuất khẩu Việt Nam tăng từ 33% năm 2010 lên gần 50% vào năm 2022. Nút thắt không chỉ là thiếu nhà máy, mà còn là thiếu năng lực trong nước để đảm nhận thêm công đoạn.
Thiết kế và công nghệ mới là nấc thang cần chinh phục
Mô hình gia công thuần túy khiến doanh nghiệp cạnh tranh bằng giá, trong khi mẫu mã và quyền quyết định thường nằm ngoài tay nhà sản xuất. Thoát khỏi vòng lặp ấy đòi hỏi làm chủ thiết kế, ứng dụng công nghệ và tham gia sâu hơn vào đổi mới sản phẩm. Mục tiêu không thể dừng ở “sản xuất tại ASEAN”, mà cần tiến tới hàng hóa được thiết kế và đổi mới ngay trong khu vực. Với doanh nghiệp Việt, điều đó có nghĩa phải tích lũy năng lực kỹ thuật, cải tiến quy trình và xây đội ngũ có thể giải quyết vấn đề, thay vì chỉ nhận bản vẽ rồi làm theo.
Sản xuất tiên tiến không đồng nghĩa chỉ đầu tư máy móc đắt tiền hay chạy theo nhãn công nghệ mới. Hướng thực tế hơn là nâng cấp cả ngành truyền thống ở khâu thượng nguồn lẫn hạ nguồn, thông qua sản xuất thông minh, công nghệ sinh học và tối ưu quy trình. Đây là cách mở rộng vai trò của nhà cung ứng Việt từ cung cấp lao động hoặc linh kiện đơn giản sang đảm nhận công đoạn đòi hỏi tiêu chuẩn, kỹ thuật và khả năng phối hợp cao hơn. Nếu chỉ nhập thiết bị mà thiếu kỹ năng vận hành, dữ liệu nhất quán và năng lực cải tiến, khoản đầu tư khó chuyển thành lợi thế cạnh tranh bền vững.
Nghịch lý đơn hàng phải được tháo bằng chia sẻ rủi ro
Doanh nghiệp trong nước thường muốn có hợp đồng hoặc cam kết hợp tác trước khi đầu tư thêm máy móc, dây chuyền và công nghệ. Nhưng tập đoàn đa quốc gia lại muốn thấy năng lực đạt chuẩn trước khi đặt hàng. Đây là thế kẹt kiểu con gà và quả trứng: chờ đơn hàng thì không dám nâng cấp, còn chưa nâng cấp thì khó được chọn. Đòi doanh nghiệp tự gánh toàn bộ rủi ro là cách dễ khiến họ tiếp tục ở lại khâu gia công. Muốn phá thế bế tắc, bên mua cần tạo lộ trình đánh giá và cam kết hợp tác rõ hơn, còn chính sách hỗ trợ nên gắn với năng lực có thể kiểm chứng, không chỉ với việc mua thiết bị.[1262438]
Giải pháp được nêu tại diễn đàn gồm mô hình tài trợ đối ứng giữa Nhà nước, nhà cung ứng nội địa và người mua quốc tế; qua đó chia sẻ rủi ro đầu tư và gắn hỗ trợ với nhu cầu thật của chuỗi cung ứng. Với doanh nghiệp vừa và nhỏ, đại diện Bộ Công Thương đề xuất Chương trình Phát triển Nhà cung ứng Quốc gia, quỹ hỗ trợ nâng cao năng lực và đổi mới đào tạo theo mô hình hợp tác ba bên. Đây là hướng hợp lý hơn trợ cấp dàn trải: vốn công nên giúp doanh nghiệp đạt chuẩn, còn đơn hàng và đánh giá từ người mua phải tạo tín hiệu thị trường đủ rõ.[1248172]
Liên kết cụm ngành quyết định khả năng đi xa
Một nhà máy riêng lẻ khó nâng vị thế nếu thiếu mạng lưới nguyên liệu, linh kiện, nhân lực và dịch vụ kỹ thuật hỗ trợ. Vì thế, phát triển nhà cung ứng trong nước cần đi cùng liên kết cụm ngành xuyên biên giới, nhất là ở điện tử, bán dẫn, ô tô và năng lượng sạch. Các cụm liên kết giúp doanh nghiệp phối hợp theo tiêu chuẩn chung, rút ngắn khoảng cách giữa yêu cầu của khách hàng quốc tế và năng lực thực tế của nhà sản xuất. Đây cũng là cách giảm phụ thuộc vào đầu vào nhập khẩu, thay vì xem tỷ lệ nội địa hóa như một chỉ tiêu hình thức.
Nhà cung ứng Việt còn phải chứng minh khả năng truy xuất nguồn gốc, minh bạch dữ liệu và đáp ứng yêu cầu môi trường, xã hội, quản trị. Điều đó đòi hỏi nâng cấp đồng bộ quản trị, quy trình và nhân lực, chứ không chỉ mua thêm máy. Kết luận cần thẳng thắn: Việt Nam không thể đo thành công chỉ bằng lượng hàng xuất đi hay số nhà máy được mở. Thước đo quan trọng hơn là doanh nghiệp trong nước có làm chủ được thiết kế, công nghệ và quan hệ cung ứng hay không. Nếu đơn hàng, đầu tư và đào tạo được kết nối, doanh nghiệp có cơ hội rời khâu lãi mỏng để giữ lại phần giá trị xứng đáng hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.[1248172]
