Những mầm cỏ báo hiệu chuyển biến
Bảo tồn tại Cù Lao Chàm là nỗ lực gìn giữ và khôi phục các sinh cảnh trên cạn lẫn dưới biển, để những loài sống dựa vào chúng có điều kiện tồn tại và sinh sôi. Tín hiệu đáng chú ý hiện nay đến từ các khu vực phục hồi cỏ biển: mầm cỏ tiếp tục phát triển, trong khi ốc, cá và sinh vật thủy sinh bắt đầu xuất hiện trở lại. Đến tháng 9/2026, dự án đã triển khai bốn đợt thí điểm. Riêng tại Bãi Bắc, hơn 1.200 thân cỏ kiệu tròn và cỏ vích được trồng bằng túi bầu; giám sát tháng 3/2026 ghi nhận 933 thân còn lại, tương ứng khoảng 71,1% số túi bầu tồn tại. Đây là khởi đầu có ý nghĩa, nhưng chưa thể xem là sự hồi phục hoàn tất.
Phục hồi phải đi cùng giảm áp lực
Lý do cần hành động không chỉ nằm ở những mầm cỏ mới. Cù Lao Chàm từng có khoảng 50ha cỏ biển năm 2004, nhưng đến năm 2017 chỉ còn khoảng 17ha; từ năm 2021, độ che phủ trung bình tiếp tục ở mức 9,2–14,5%. Biến động dòng chảy, bồi lắng, ô nhiễm, neo đậu tàu thuyền và khai thác ven bờ đều góp phần gây suy giảm. Cỏ biển là nơi trú ẩn của nhiều loài thủy sinh, đồng thời giúp ổn định nền đáy, giảm xói mòn và lưu trữ carbon. Vì vậy, trồng mới sẽ khó bền nếu các thảm cỏ hiện có không được bảo vệ và tác động từ hoạt động con người không được kiểm soát. Dự án cũng dự kiến hỗ trợ 2–3 mô hình sinh kế, với khoảng 70–100 hộ tham gia, nhằm gắn bảo tồn với lựa chọn kinh tế của cư dân.
Người dân là mắt xích của bảo tồn
Những trường hợp động vật hoang dã được đưa về tự nhiên cho thấy bảo tồn không chỉ diễn ra dưới mặt nước. Ngày 23/10, ông Trần Thanh Chung ở phường Hội An Đông tự nguyện bàn giao một cá thể rùa núi vàng nặng 1,6kg cho công an địa phương; sau khi kiểm tra sức khỏe, lực lượng chức năng đưa rùa đến môi trường phù hợp tại Cù Lao Chàm. Ngày 25/10, bà Nguyễn Thị Tròn ở thôn Bãi Ông phát hiện trăn gấm khoảng 3kg mắc lưới sau nhà và báo lực lượng chức năng đến tiếp nhận, tái thả. Ban quản lý thông tin ngày 27/10 rằng cả hai cá thể đã trở lại môi trường tự nhiên. Rùa núi vàng có thể hỗ trợ phát tán hạt giống, còn trăn gấm góp phần điều hòa con mồi; cả hai thuộc nhóm IIB động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Việc người dân chủ động báo tin là phần thiết thực của Cù Lao Chàm bảo tồn.
Bảo tồn lâu dài cần cộng đồng và theo dõi
Hai hướng việc — phục hồi cỏ biển và tái thả động vật quý — không thay thế nhau, nhưng cùng nhấn mạnh rằng một khu bảo tồn cần giữ gìn cả sinh cảnh lẫn những mối liên hệ giữa các loài. Những ghi nhận về cỏ kim, cỏ xoan, ốc, trứng ốc, cá phèn và cá dìa tại khu vực trồng thí điểm là dấu hiệu đáng khích lệ, chứ chưa phải bằng chứng rằng toàn bộ hệ sinh thái biển đã phục hồi. Bước kế tiếp vì thế phải dựa trên giám sát liên tục, bảo vệ các thảm cỏ tự nhiên và giảm áp lực lên môi trường. Dự án đặt mục tiêu hoàn thiện giải pháp kỹ thuật để có thể nhân rộng phục hồi tại Cù Lao Chàm và những vùng ven biển khác, đồng thời phát triển sinh kế cùng người dân. Khi phát hiện động vật hoang dã, người dân và du khách không nên tự bắt giữ, nuôi nhốt, mua bán hay vận chuyển; hãy giữ khoảng cách an toàn và báo lực lượng chức năng.
