Một chất liệu, nhiều tiếng nói
Sơn mài là loại hình hội họa truyền thống được tạo nên qua những lớp màu phủ, mài và để lộ hiệu ứng bề mặt, nơi kỹ thuật lẫn ngẫu nhiên góp phần định hình tác phẩm. Vì thế, sức sống của tranh sơn mài không nằm ở việc lặp lại một công thức cổ điển, mà ở khả năng để mỗi họa sĩ tìm ra ngôn ngữ riêng. Hai triển lãm “Đa sắc” và “Nguyên - Lãng du cùng Sơn” cho thấy rõ điều đó: cùng một chất liệu, nhưng sắc thái có thể trầm mặc, thơ mộng, giàu tính biểu tượng hoặc hướng về chân dung. Đây là cách tiếp cận đáng chú ý hơn việc xem sơn mài như một kỹ thuật cố định. Những tác phẩm này đặt truyền thống vào đối thoại với lựa chọn cá nhân, để người xem nhận ra nghệ thuật sơn mài vẫn còn nhiều lối mở.
“Đa sắc”: từ hòa sắc bất ngờ đến khoảng lặng
Trưng bày đến ngày 11-11 tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, “Đa sắc” giới thiệu 87 tác phẩm gần đây của năm họa sĩ Nguyễn Trường Linh, Lê Lai, Trịnh Bá Quát, Đào Hoa Vinh và Hoàng Cử. Trong số đó, Trường Linh nổi bật với hơn 30 năm gắn bó sơn mài và những cảnh vật vừa thân thuộc vừa gợi ký ức: cầu Long Biên, sông Hồng, kiến trúc xưa hay bến vắng. Anh kiên trì phủ rồi mài từng lớp, đón nhận những chuyển sắc khó lặp lại như một phần của quá trình sáng tác. Hoàng Cử đi theo hướng khác: hình tượng thiếu nữ được giản lược thành những mảng hình cô đọng, với sắc xanh trầm, vàng và đỏ tạo nên cảm giác dịu nhẹ. Anh từng có chút áp lực khi đứng cạnh các họa sĩ nhiều tuổi nghề, nhưng chính sự tiết chế đã giúp tiếng nói riêng của anh hiện rõ.
Tám họa sĩ, những miền đề tài khác nhau
“Nguyên - Lãng du cùng Sơn” quy tụ Nguyễn Văn Bảng, Nguyễn Thị Tiến, Nguyễn Đình Văn, Lily Lai, Bùi Thị Mừng, Hoàng Ngọc Nhung, Nguyễn Thùy Dương và Cao Phương Thảo tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, số 66 Nguyễn Thái Học, phường Ba Đình, Hà Nội. Sự đa dạng ở đây không chỉ là tám phong cách mà còn là tám hướng nhìn. Nguyễn Văn Bảng đưa vào tranh phong cảnh và liên tưởng từ đời sống; Nguyễn Thị Tiến theo đuổi vẻ đẹp của sen và những chuyển biến tự nhiên. Nguyễn Đình Văn tạo nên phong cảnh giàu chất thơ, đôi khi huyền bí. Lily Lai gợi vẻ đẹp phụ nữ qua tóc vấn, áo dài, sen và tình mẹ con, trong khi Bùi Thị Mừng tìm cảm hứng từ Phật giáo cùng đời thường, hướng đến từ bi, trí tuệ và an lạc. Nhờ đối chiếu các đề tài ấy, triển lãm tránh được cảm giác đồng nhất thường thấy khi nhiều người cùng sử dụng một chất liệu.
Truyền thống không đồng nghĩa với giới hạn
Sơn mài đòi hỏi người xem kiên nhẫn: một khách tham quan triển lãm “Nguyên - Lãng du cùng Sơn” từng dành hai ngày tìm hiểu tranh sơn mài vì chưa hiểu sâu về dòng tranh này. Nhưng sự đòi hỏi ấy cũng là một phần sức hút. Ở “Đa sắc”, các lớp màu của Trường Linh mở ra những biến chuyển không thể tính hết từ đầu; Hoàng Cử lại kết hợp kỹ thuật sơn mài Bình Dương với vàng, bạc và ốc bào ngư để tạo bề mặt có chiều sâu mà vẫn trong. Hai triển lãm vì vậy vừa nhắc người xem về nền tảng kỹ thuật truyền thống, vừa chứng minh rằng họa sĩ sơn mài có thể mở rộng đề tài, màu sắc và cách tạo hình. Với người yêu hội họa, đây là dịp nhìn chất liệu qua nhiều cá tính thay vì một khuôn mẫu duy nhất.
Kết luận, “Đa sắc” và “Nguyên - Lãng du cùng Sơn” cho thấy sơn mài không bị đóng khung trong hoài niệm. Khi mỗi họa sĩ lựa chọn một nhịp điệu và đề tài khác nhau, chất liệu truyền thống trở thành nền tảng cho những biểu đạt mới. Đó là lý do các triển lãm sơn mài này đáng xem: chúng không chỉ trưng bày kỹ thuật, mà còn để người xem tự tìm thấy sắc màu đồng điệu trong những thế giới riêng.
