Một chất liệu, nhiều ngôn ngữ
Sơn mài là nghệ thuật tạo hình bằng cách xếp lớp, phủ và mài các chất liệu như sơn, vàng, bạc hay vỏ trứng để tạo màu sắc, chiều sâu và hiệu ứng bề mặt riêng. Chính quá trình công phu ấy khiến tranh sơn mài Việt Nam vừa gắn với truyền thống vừa mở ra nhiều cách biểu đạt khác nhau.
Đặt cạnh nhau, “Đa sắc”, “Sắc Sơn Ta” và “Nguyên - Lãng du cùng Sơn” cho thấy sức hấp dẫn của chất liệu không nằm ở một công thức thẩm mỹ cố định. “Đa sắc” tập trung vào dấu ấn cá nhân; “Sắc Sơn Ta” kết nối nhiều góc nhìn quanh nền tảng truyền thống; còn “Nguyên” giống một tập hợp những mảnh ghép độc lập. Ba triển lãm vì thế tạo thành một hành trình nhìn ngắm hữu ích: từ cách từng họa sĩ xử lý màu, đến khả năng sơn mài dung nạp nhiều đề tài và cá tính.
Sơn mài Việt Nam hình thành qua nhiều thế hệ, với những vật liệu quen thuộc như sơn ta, vóc, vàng, bạc và vỏ trứng. Vẻ đẹp của nó không chỉ ở ánh vàng son hay tương phản chất liệu, mà còn ở quá trình sáng tác đòi hỏi kiên nhẫn, kinh nghiệm và khả năng làm chủ kỹ thuật. Đây cũng là lý do người xem nên dành thời gian quan sát các lớp màu, thay vì chỉ lướt qua ấn tượng đầu tiên.
“Đa sắc”: bất ngờ đối lập với tĩnh lặng
Tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, “Đa sắc” giới thiệu 87 tác phẩm chọn lọc của năm họa sĩ: Nguyễn Trường Linh, Lê Lai, Trịnh Bá Quát, Đào Hoa Vinh và Hoàng Cử; triển lãm trưng bày đến ngày 11-11. Điểm đáng xem không chỉ là số lượng tác phẩm, mà là cách năm ngôn ngữ tạo hình riêng cùng tồn tại mà không bị san phẳng thành một phong cách chung.
Nguyễn Trường Linh, người đã gắn bó với sơn mài hơn 30 năm, tìm cảm hứng từ những hòa sắc bất ngờ xuất hiện khi phủ rồi mài từng lớp. Cầu Long Biên, sông Hồng, kiến trúc cũ hay bến vắng trong tranh anh vừa là cảnh vật, vừa gợi ký ức; hiệu ứng màu và bề mặt đôi khi vượt khỏi dự tính ban đầu. Chính nét khó lặp lại ấy khiến tranh anh có cảm giác luôn chuyển động.
Hoàng Cử chọn một nhịp điệu khác: hình tượng thiếu nữ được giản lược, còn những mảng xanh trầm, trong và xốp đem lại vẻ thanh tao, thư thái. Vàng, bạc và ốc bào ngư được xử lý qua nhiều lớp nhưng không lấn át cảm giác nhẹ nhàng. Nếu Trường Linh khiến người xem chú ý bằng biến chuyển bất ngờ, Hoàng Cử thuyết phục bằng khoảng lặng và sự tiết chế.
“Sắc Sơn Ta”: truyền thống không phải khuôn mẫu
Diễn ra từ ngày 6 đến 10-11-2026 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, số 66 Nguyễn Thái Học, Hà Nội, “Sắc Sơn Ta - Những sắc màu từ truyền thống” quy tụ 14 tác giả với 80 tác phẩm. Quy mô ấy đem lại một bức tranh rộng hơn về nghệ thuật sơn mài, nhưng điều đáng chú ý là sự đa dạng không làm mất đi sợi dây chung: cùng một chất liệu, mỗi nghệ sĩ vẫn tìm được cách kể chuyện riêng.
Các tác phẩm khai thác thiên nhiên, phong cảnh, con người, đời sống đô thị và những hình ảnh gắn với văn hóa. Theo tôi, đây là điểm mạnh của triển lãm: truyền thống hiện ra như một nền tảng có thể tiếp tục được diễn giải, chứ không phải bộ quy tắc buộc họa sĩ lặp lại những hình ảnh quen thuộc. Màu sắc, độ bóng và tương phản vật liệu tạo nên sự thống nhất, trong khi đề tài và cách tạo hình giữ cho từng tác phẩm có tiếng nói riêng.
Với người xem mới làm quen sơn mài, “Sắc Sơn Ta” cũng là một lời mời quan sát kỹ hơn: vẻ đẹp không chỉ nằm trên bề mặt hoàn thiện mà còn được tạo nên bởi những lớp xử lý bền bỉ phía sau. Triển lãm thu hút giới chuyên môn lẫn công chúng yêu nghệ thuật, cho thấy chất liệu truyền thống vẫn có sức gợi với nhiều nhóm khán giả.
“Nguyên - Lãng du cùng Sơn”: tám mảnh ghép, không một đáp án
Cũng tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, “Nguyên - Lãng du cùng Sơn” quy tụ tám họa sĩ: Nguyễn Văn Bảng, Nguyễn Thị Tiến, Nguyễn Đình Văn, Lily Lai, Bùi Thị Mừng, Hoàng Ngọc Nhung, Nguyễn Thùy Dương và Cao Phương Thảo. Tám phong cách cùng gặp ở sơn mài để tạo nên những mảnh ghép riêng, thay vì cùng hướng đến một cách nhìn duy nhất.
Sự khác biệt thể hiện cả trong đề tài lẫn cách tạo hình. Nguyễn Văn Bảng đưa phong cảnh và liên tưởng đời sống vào những tác phẩm trừu tượng, bán trừu tượng; Nguyễn Thị Tiến, với 45 năm gắn bó sơn mài, giới thiệu các tác phẩm về phong cảnh, sen và mùa xuân. Những hướng đi ấy làm rõ một điều: cùng chất liệu không đồng nghĩa với cùng cảm xúc hay cùng ngôn ngữ.
Sơn mài cũng có thể đòi hỏi thời gian để cảm nhận. Một khách tham quan chia sẻ rằng ông đã dành hai ngày tìm hiểu tranh sơn mài vì chưa hiểu sâu về dòng tranh này, rồi xếp triển lãm vào những cuộc trưng bày mình yêu thích nhất. Với người xem, đó không phải rào cản mà là gợi ý: hãy chậm lại, nhìn các lớp màu và bề mặt, rồi để từng mảnh ghép dần hiện rõ.
Ba triển lãm cho thấy sức sống của tranh sơn mài không nằm ở việc bảo tồn một vẻ đẹp bất biến, mà ở khả năng biến đổi qua từng bàn tay. “Đa sắc” nổi bật bởi tương phản cá tính; “Sắc Sơn Ta” mở rộng cuộc đối thoại với truyền thống; “Nguyên” nhấn vào sự đa thanh của tám họa sĩ. Cùng ghé thăm các triển lãm sơn mài này là một cách thiết thực để hiểu thêm về chất liệu và yêu mến hơn nghệ thuật sơn mài.
