Tỷ trọng tăng, nhưng chưa thể xem là đã chuyển dịch xong
Năng lượng sạch là nhóm nguồn điện phát thải thấp, gồm điện gió, điện mặt trời và các nguồn tái tạo khác, có vai trò bổ sung nguồn cung và hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu năng lượng theo hướng bền vững. Tại diễn đàn về năng lượng sạch tổ chức chiều 27/10, bà Nguyễn Thị Thu Huyền, Viện Năng lượng thuộc Bộ Công Thương, nêu tỷ trọng điện mặt trời đạt khoảng 19% và điện gió khoảng 7% trong cơ cấu nguồn điện năm 2025; nhiệt điện than vẫn chiếm trên 30%. Những con số này vừa cho thấy bước tiến rõ rệt, vừa nhắc rằng hệ thống vẫn phụ thuộc đáng kể vào than. Vì vậy, thành công không thể chỉ được đo bằng số dự án tái tạo hay công suất lắp đặt. Câu hỏi quan trọng hơn là liệu điện sạch có được truyền tải, điều độ và cung ứng ổn định khi nhu cầu tăng hay không.
Áp lực đã hiện hữu: sản lượng điện thương phẩm tăng bình quân 7,6% mỗi năm trong giai đoạn 2016–2025. Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong giai đoạn 2026–2030, còn nhu cầu điện có thể tăng từ 10% trở lên nếu GDP hướng tới mức tăng 10%, theo nhận định của PGS, TS Phạm Hoàng Lương. Điều đó khiến điện gió Việt Nam và điện mặt trời Việt Nam không còn là lựa chọn bổ sung bên lề; chúng phải góp phần đáp ứng nhu cầu sản xuất và sinh hoạt. Với người dân, bài toán cuối cùng là nguồn điện liên tục, ổn định và có chi phí hợp lý, chứ không chỉ là tỷ lệ xanh đẹp trên báo cáo.

Quy hoạch phải đi trước công suất
Các kịch bản quy hoạch cho thấy dư địa mở rộng lớn: đến năm 2030, công suất điện mặt trời có thể đạt khoảng 46.459–73.416 MW; điện gió trên bờ và gần bờ khoảng 26.066–38.029 MW; điện gió ngoài khơi khoảng 6.000–17.032 MW. Đây là triển vọng đáng kể, nhưng công suất trên giấy không tự biến thành điện dùng được. Nếu nhà máy phát triển nhanh hơn lưới truyền tải, khả năng điều độ và lưu trữ, nguồn điện mới có thể không được khai thác hết đúng lúc hệ thống cần. Tăng nguồn mà thiếu đường đưa điện tới nơi tiêu thụ cũng không giải quyết được nguy cơ thiếu điện.
Quy hoạch vì thế phải kết nối nguồn phát với truyền tải, phân phối, lưu trữ và quản lý nhu cầu, thay vì phê duyệt từng phần rời rạc. Lưới điện thông minh, pin lưu trữ và thủy điện tích năng có thể giúp cân bằng tính biến động của gió và nắng; quản lý nhu cầu cũng giúp hệ thống tránh phải chạy theo mọi đỉnh phụ tải bằng cách bổ sung nguồn mới. Các trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và giao thông điện hóa đang làm nhu cầu cung cấp điện ổn định thêm cấp thiết. Tầm nhìn 2050 trong các kịch bản còn đặt điện mặt trời ở mức khoảng 293.088–295.646 MW và điện gió ngoài khơi khoảng 113.503–139.097 MW. Quy mô đó càng đòi hỏi quyết định đầu tư hôm nay phải khớp với năng lực hạ tầng ngày mai.

Vốn và cơ chế thị trường quyết định tốc độ triển khai
Hạ tầng không thể mở rộng nếu dự án thiếu vốn, còn vốn tư nhân khó chảy vào khi quy định và doanh thu chưa đủ rõ. Việt Nam cần xử lý đồng bộ các vướng mắc về chính sách, huy động vốn, hạ tầng, công nghệ và nhân lực để biến tiềm năng thành dự án vận hành được. Với lưu trữ, cơ chế thanh toán dịch vụ chưa rõ ràng, vốn đầu tư ban đầu lớn và quy chuẩn kỹ thuật, an toàn chưa đồng bộ đang cản trở việc mở rộng. Đây không phải chi tiết thủ tục: nếu chưa biết dịch vụ lưu trữ được trả tiền theo cách nào và tiêu chuẩn kết nối ra sao, nhà đầu tư khó đánh giá rủi ro. Cơ chế năng lượng cần minh bạch về giá, trách nhiệm và điều kiện tham gia thị trường để hạ tầng thiết yếu có cơ hội được xây dựng.
Hoàn thiện cơ chế thị trường cũng có nghĩa là phối hợp quy hoạch, đầu tư nguồn, lưới điện và lưu trữ trong cùng một lộ trình; đồng thời đa dạng hóa nguồn vốn và tạo điều kiện cho khu vực tư nhân tham gia. Nếu không, mục tiêu công suất dễ đi trước khả năng giải ngân và thi công, còn rủi ro vận hành dồn về hệ thống điện. Năng lượng sạch vì vậy không thể dựa riêng vào ưu đãi cho nhà máy phát điện. Cần luật chơi đủ ổn định để khuyến khích cả lưới, lưu trữ, tiết kiệm điện và dịch vụ linh hoạt.

Từ cam kết xanh đến điện dùng được
Đà tăng của điện tái tạo là tín hiệu tích cực, nhưng không làm mất đi thực tế nhiệt điện than vẫn chiếm tỷ trọng trên 30%. Chuyển dịch vì thế cần lộ trình vừa mở rộng nguồn sạch, vừa bảo đảm cung ứng ổn định khi nhu cầu tăng. Những nguồn mới như hydrogen cũng chưa thể thay thế nhanh các nguồn hiện hữu: tại diễn đàn, PGS, TS Phạm Hoàng Lương cho biết hydrogen xanh có giá cao gấp 2,5–4,5 lần hydrogen truyền thống. Điều đó củng cố một nguyên tắc thực tế: công nghệ mới cần cơ chế, hạ tầng và điều kiện thị trường phù hợp, không thể chỉ đặt mục tiêu rồi kỳ vọng thị trường tự giải quyết.
Kết luận, tăng công suất điện gió và điện mặt trời là cần thiết nhưng chưa đủ. Quy hoạch phải đồng bộ với lưới và lưu trữ; nguồn vốn cần được khơi thông bằng quy tắc minh bạch; thị trường phải ghi nhận giá trị của khả năng cân bằng và cung cấp điện linh hoạt. Khi các mắt xích ấy cùng tiến, năng lượng sạch mới trở thành nguồn cung đáng tin cậy, thay vì chỉ là tiềm năng trên bản đồ. Đây là điều kiện để tăng trưởng kinh tế không phải đánh đổi bằng phụ thuộc kéo dài vào nhiên liệu hóa thạch.






