Một đề xuất hạt nhân gắn với toàn bộ xung đột
Bảy điều kiện của Iran là những yêu cầu chính trị, quân sự và kinh tế mà Tehran muốn Mỹ đáp ứng trước khi mở lại đàm phán hạt nhân, qua đó đặt việc chấm dứt xung đột khu vực làm nền cho mọi thỏa thuận. Đây không phải danh sách kỹ thuật đơn thuần; đó là “bản đồ chiến lược” cho thấy Iran không muốn tách hồ sơ hạt nhân khỏi sức ép quân sự và kinh tế đang nhắm vào mình. Ngày 6/11, một quan chức cấp cao Iran xác nhận Tehran đã chuyển đề xuất tới Washington qua Qatar, với mục tiêu vừa chấm dứt xung đột vừa thúc đẩy đàm phán hạt nhân Iran. Nhưng thông điệp đi kèm rất cứng rắn: Mohsen Rezaei tuyên bố Iran sẽ không đàm phán hoặc mở lại eo biển Hormuz nếu Mỹ chưa thực hiện các điều kiện. Vì vậy, trọng tâm không chỉ là Iran nhượng bộ điều gì về hạt nhân, mà còn là bên nào phải hành động trước.

Bảy điều kiện là một gói chính trị, không phải danh sách kỹ thuật
Các điều kiện của Iran gồm chấm dứt hành động thù địch trên mọi mặt trận, kể cả Li Băng; dỡ bỏ trừng phạt, nhất là những biện pháp nhắm vào dầu mỏ và xuất khẩu; giải phóng tài sản bị phong tỏa; bồi thường thiệt hại chiến tranh; chấm dứt phong tỏa hải quân và tấn công vào lãnh thổ Iran; giảm hiện diện quân sự Mỹ, không can thiệp nội bộ; đồng thời bảo đảm về eo biển Hormuz và tự do hàng hải. Gộp những yêu cầu này lại, Tehran đang đòi một thỏa thuận về an ninh và chủ quyền trước khi bàn sâu về giới hạn hạt nhân. Đó là điểm khiến Washington khó chấp nhận: chấm dứt hoạt động trên các mặt trận khu vực liên quan đến cam kết với Israel và đồng minh, còn dỡ trừng phạt, giải phóng tài sản hay bồi thường sẽ làm giảm đòn bẩy của Mỹ. Với người dân Iran, việc gỡ sức ép kinh tế cũng gắn trực tiếp với khả năng ổn định đồng rial, nhập khẩu hàng thiết yếu và tái thiết sau chiến tranh.
Eo biển Hormuz khiến tranh cãi vượt xa quan hệ song phương: trước khi xung đột nổ ra, khoảng một phần năm lượng dầu mỏ thế giới đi qua tuyến hàng hải này. Việc đóng hoặc hạn chế tuyến đường đã làm biến động giá dầu toàn cầu và gia tăng sức ép chính trị lên Mỹ. Bởi vậy, yêu cầu mở lại eo biển vừa là lá bài mặc cả của Tehran, vừa là vấn đề có hệ quả thiết thực đối với thị trường và người tiêu dùng.

Trình tự đàm phán là nút thắt lớn nhất
Bế tắc cốt lõi giữa Mỹ Iran nằm ở thứ tự trao đổi: Tehran muốn điều kiện tiên quyết được thực hiện trước, rồi mới đàm phán hạt nhân; Washington lại muốn xử lý hồ sơ hạt nhân ngay từ đầu và để nhượng bộ kinh tế về sau. Mối lo của Mỹ không chỉ là lời tuyên bố. Washington quan ngại Iran đã tích lũy 440 kg uranium làm giàu đến 60%, trong khi IAEA bị hạn chế tiếp cận nhiều cơ sở sau các cuộc tấn công. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio gọi một số yêu cầu của Iran là “quá mức và hoàn toàn phi thực tế”. Ngược lại, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nói đề xuất vẫn đang được đặt trên bàn và kêu gọi Nhà Trắng chọn con đường ngoại giao. Hai lập trường này cho thấy mỗi bên muốn giảm rủi ro theo cách khác: Mỹ muốn kiểm soát hạt nhân trước, Iran muốn chấm dứt sức ép trước.
Một lối thoát khả dĩ là các bước đi có đi có lại, thay vì buộc một bên chấp nhận toàn bộ yêu cầu ngay lập tức. Những phương án trung gian được nêu gồm giải phóng một phần tài sản gắn với thanh sát hạn chế, hoặc nới phong tỏa để đổi lấy việc mở Hormuz tạm thời. Tuy nhiên, cơ chế như vậy chỉ có ý nghĩa nếu hai bên thống nhất được điều kiện kiểm chứng và cách khôi phục các biện pháp khi cam kết bị vi phạm. Nếu không, bất kỳ nhượng bộ nào cũng có thể bị xem là mất đòn bẩy.
Tên lửa và Hormuz làm tăng sức ép, nhưng chưa mở lối
Ngày 7/11, phát ngôn viên IRGC Hossein Mohebbi tuyên bố Iran không còn giới hạn tầm bắn tên lửa đạn đạo ở mức 2.000 km. Động thái này đi cùng lời kêu gọi Mỹ thực hiện kế hoạch 7 điểm để chấm dứt xung đột, nhưng cũng làm đối thoại thêm khó khăn: Tehran đòi giảm hiện diện quân sự Mỹ trong khi phát tín hiệu mở rộng năng lực răn đe. Ngày 9/11, một quan chức an ninh Iran nói Tehran không có kế hoạch đàm phán nếu Washington chưa có bước đi thực chất. Theo đề xuất, Mỹ thực hiện những bước đầu ngay ngày thứ nhất, rồi Hormuz được mở lại vào ngày thứ hai. Đây là lịch trình có thể tạo điểm khởi đầu, nhưng không giải quyết được bất đồng về bảo đảm an ninh, phạm vi ngừng bắn hay thanh sát hạt nhân.
Áp lực tái leo thang khiến cửa sổ ngoại giao càng hẹp. Donald Trump ngày 3/11 không loại trừ khả năng nối lại hoạt động quân sự sau bầu cử giữa nhiệm kỳ, còn Iran cảnh báo sẽ mở rộng đáp trả nếu giao tranh bùng phát. Sau các cuộc tấn công của Mỹ vào đảo Qeshm ngày 8/11, Tehran tiếp tục cảnh báo về hệ quả nghiêm trọng. Trong khi đó, các nhà trung gian Qatar đang soạn thảo thỏa thuận nhằm ngăn căng thẳng leo thang và mở đường cho đàm phán trực tiếp. Kết luận thực tế là kế hoạch 7 điểm có thể khởi động thương lượng, nhưng không thể thay thế thỏa hiệp về thứ tự nhượng bộ. Nếu hai bên vẫn đòi đối phương trả giá trước, đề xuất sẽ tiếp tục là công cụ gây sức ép hơn là lối ra.






