Chuẩn chung là điều kiện để thị trường carbon vận hành
Khung pháp lý carbon là hệ thống quy tắc xác định cách tạo lập, xác minh, giao dịch và giám sát tín chỉ carbon, nhằm bảo đảm thị trường minh bạch, đáng tin cậy và có thể kết nối giữa các quốc gia. Ngày 30-10, Trường Đại học Luật TP.HCM phối hợp Trung tâm Luật quốc tế thuộc Đại học Quốc gia Singapore tổ chức Hội thảo quốc tế ASEAN về biến đổi khí hậu lần thứ 5 tại TP.HCM, bàn về vai trò của luật quốc tế trong quản trị khí hậu Đông Nam Á. Các đại biểu kiến nghị thiết kế khung pháp luật tiệm cận chuẩn mực quốc tế để tăng tính minh bạch, toàn vẹn và thanh khoản cho thị trường carbon ASEAN. Đây là hướng đi cần thiết: nếu mỗi nước dùng quy tắc và cách định danh tín chỉ khác nhau, doanh nghiệp khó giao dịch xuyên biên giới, còn người mua khó đánh giá chất lượng giảm phát thải. Chuẩn chung không đòi hỏi mọi quốc gia có luật giống hệt nhau; nó đòi hỏi các quy tắc đủ tương thích để kết quả đo đếm và xác minh được tin cậy.
Liên kết quy tắc để giảm rủi ro thương mại
Sức ép thương mại khiến việc thống nhất quy tắc không thể trì hoãn. Hội thảo xem xét cách ứng phó Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu, trong khi thể chế phân tán và việc chưa định danh pháp lý rõ ràng cho đơn vị carbon vẫn là trở ngại. Các chuyên gia đề xuất tăng cường hợp tác theo Điều 6.2 Thỏa thuận Paris và công nhận lẫn nhau kết quả xác minh phát thải trong ASEAN. Nếu được thực hiện minh bạch, cơ chế này có thể hạn chế việc doanh nghiệp phải lặp lại quy trình kiểm chứng ở nhiều thị trường. Nhưng công nhận lẫn nhau chỉ có ý nghĩa khi các bên thống nhất tiêu chí, phương pháp kiểm tra và trách nhiệm giải trình. Vì vậy, hợp tác khí hậu ASEAN nên bắt đầu từ những quy tắc kỹ thuật có thể kiểm chứng, thay vì dừng ở tuyên bố thiện chí.
Quy mô thảo luận cho thấy nhu cầu xây dựng nền tảng tri thức chung: ban tổ chức nhận gần 300 bản tóm tắt nghiên cứu, trong đó 36 báo cáo được chọn trình bày tại bảy phiên chuyên đề và một phiên toàn thể. Hội thảo hướng tới COP31 tại Antalya, đồng thời góp phần làm rõ những vấn đề pháp lý các nước Đông Nam Á phải giải quyết khi ứng phó biến đổi khí hậu. Bước tiếp theo cần là chuyển các đề xuất thành quy trình phối hợp cụ thể giữa cơ quan quản lý, tổ chức xác minh và doanh nghiệp.
Luật khí hậu phải tính đến quyền và công bằng
Một khuôn khổ giao dịch hiệu quả nhưng bỏ mặc người chịu chi phí chuyển đổi sẽ thiếu tính chính đáng. Tại hội thảo, các ý kiến đặt biến đổi khí hậu trong mối liên hệ với quyền con người, công bằng xã hội và phát triển bền vững; pháp luật được xem là nền tảng biến cam kết thành hành động có thể thực hiện, giám sát và đánh giá. Điều đó mở rộng trọng tâm của luật khí hậu ASEAN: không chỉ đo mức giảm phát thải, mà còn phải xét sinh kế, an toàn và cơ hội phát triển của cộng đồng dễ bị tổn thương. Các cơ sở sản xuất nhỏ có thể gặp khó khăn, thậm chí bị loại khỏi chuỗi cung ứng nếu phải đáp ứng chuẩn xanh mà thiếu hỗ trợ chuyển đổi. Bởi vậy, chính sách cho doanh nghiệp vừa và nhỏ, làng nghề và cư dân ven biển không nên là phần bổ sung sau cùng; đó phải là một phần thiết kế của cơ chế.
Các trao đổi pháp lý rộng hơn cũng cho thấy quản trị khí hậu khu vực không thể chỉ xoay quanh tín chỉ carbon. Đại biểu phân tích nghĩa vụ quốc gia, gồm nghĩa vụ cẩn trọng thích đáng, và những vấn đề như bảo vệ môi trường biển, quyền con người, công bằng xã hội cùng cơ chế giải quyết tranh chấp. Những chủ đề ấy củng cố một nguyên tắc: luật phải xác định cả ai chịu trách nhiệm lẫn ai được bảo vệ. Nếu thị trường carbon ASEAN muốn tạo niềm tin lâu dài, quy tắc minh bạch và hợp tác xuyên biên giới cần đi cùng cơ chế hỗ trợ công bằng. Kết luận của hội thảo vì thế không chỉ là lời kêu gọi có thêm luật, mà là yêu cầu xây dựng luật có khả năng kết nối thị trường và bảo vệ con người.
