Giá đúng phải đi cùng trách nhiệm giải trình
Cải cách giá điện là việc điều chỉnh cách tính và cập nhật giá bán điện để phản ánh chi phí hợp lý, đồng thời phân bổ minh bạch nghĩa vụ thanh toán và bảo vệ người dùng dễ bị tổn thương. Đây không thể chỉ là phép tính kỹ thuật: nếu người dân không biết chi phí nào được đưa vào hóa đơn, niềm tin vào giá thị trường sẽ suy giảm. Chiều 3/11, Quốc hội thảo luận dự thảo sửa đổi Luật Điện lực khi giá bán lẻ điện bình quân vừa giảm 2% từ ngày 1/11; các đại biểu yêu cầu hoàn thiện quy định trước khi luật được xem xét thông qua vào cuối kỳ họp. Lập trường đúng là giá phải được điều chỉnh kịp thời cả khi chi phí hợp lý tăng lẫn khi chi phí giảm hoặc hiệu quả được cải thiện, để người dùng cũng được hưởng lợi. Nếu Nhà nước trì hoãn điều chỉnh vì mục tiêu ổn định, luật phải nói rõ khoản nào được bù, ai trả, nguồn nào và trong bao lâu; không thể để một khoản hỗ trợ mơ hồ biến thành hóa đơn của người dùng trong tương lai.
Minh bạch từng khoản, không chỉ công bố mức giá
Minh bạch giá điện phải bắt đầu từ việc phân biệt chi phí hợp lý, hợp lệ với chi phí do quản lý yếu kém hoặc rủi ro kinh doanh. Đại biểu Quốc hội đề nghị chỉ bù các khoản đã được kiểm tra nhưng chưa thu hồi, loại trừ khoản đã nhận hỗ trợ và chi phí phát sinh do lỗi quản lý; đồng thời công khai nguồn tiền, thời hạn và cách chi trả. Đây là hàng rào cần có để cơ chế bù đắp không chuyển trách nhiệm của doanh nghiệp sang ngân sách hay người tiêu dùng. Theo quy định được Bộ trưởng Công Thương nêu tại Quốc hội, EVN phải công bố kết cấu chi phí hằng năm trước khi kết thúc năm tài chính; các cơ quan chức năng và Kiểm toán Nhà nước kiểm tra, đánh giá rồi công khai kết quả. Nhưng công bố tổng chi phí thôi chưa đủ. Người dân cần thấy căn cứ tính, kết quả kiểm toán và tác động dự kiến lên từng nhóm khách hàng, chứ không chỉ biết giá bình quân tăng hay giảm.
Xóa bù chéo phải dựa trên tác động thực tế
Xóa bù chéo có thể làm rõ nhóm nào đang gánh chi phí cho nhóm nào, nhưng một lộ trình chỉ công bằng nếu tính đến khác biệt về thu nhập, điều kiện sử dụng điện và đặc điểm kinh tế của từng địa phương. Dự thảo giao Thủ tướng quyết định lộ trình sau khi đánh giá tác động; Bộ trưởng Công Thương cũng lưu ý việc này liên quan cả nhóm khách hàng lẫn vùng miền. Vì thế, không nên đặt thời hạn cải cách trước rồi mới tìm cách xử lý những hệ quả phát sinh. Điện là nhu cầu thiết yếu, nên thay đổi biểu giá có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hộ nghèo, người thu nhập thấp, công nhân thuê nhà và gia đình có nhu cầu điện thiết yếu lớn. Chính sách hỗ trợ cần xác định rõ tiêu chí, mức hưởng, nguồn kinh phí, đơn vị chịu trách nhiệm và cách chi trả. Đặc biệt, phải tính đến người thuê trọ hoặc hộ khó khăn không đứng tên công tơ, để trợ giúp không chỉ đến người có tên trên hợp đồng.
Giá điện theo giờ cần thử nghiệm trước khi mở rộng
Giá điện theo giờ có lý do kinh tế rõ ràng: khuyến khích chuyển một phần nhu cầu sang giờ thấp điểm, qua đó giảm áp lực lên nguồn phát và lưới điện. Nhưng hộ gia đình không linh hoạt như nhà máy. Cơ sở sản xuất có thể sắp xếp lại ca máy; gia đình công nhân tan ca buổi chiều khó dời bữa ăn và giờ học của con sang đêm khuya. Khung giờ không phù hợp sẽ biến tín hiệu tiết kiệm thành gánh nặng cho những người ít khả năng thay đổi lịch sinh hoạt. Do đó, nên thí điểm theo nhóm hộ, công khai cách tính, bảo đảm công tơ đo chính xác và có quy trình xử lý khiếu nại. Ngành điện cũng cần cho người dân so sánh hóa đơn tính theo giờ với cách tính theo bậc thang trên dữ liệu sử dụng thực tế. Chỉ nên mở rộng khi bằng chứng cho thấy người dùng có thể hiểu, dự liệu và thích ứng với biểu giá.
Cải cách chỉ có giá trị khi người dân được bảo vệ
Sửa luật lần này còn đặt ra lộ trình giá bán lẻ nhiều thành phần, trong đó có giá công suất, cùng việc hoàn thiện căn cứ xác định giá và kiểm tra chi phí trước khi đưa vào biểu giá. Những thay đổi ấy có thể giúp thị trường điện vận hành rõ ràng hơn, nhưng không tự động bảo đảm hóa đơn công bằng. Trước khi áp dụng, cơ quan quản lý cần công bố nhóm nào có thể trả thêm, mức tác động dự kiến và phương án hỗ trợ có kinh phí bảo đảm. Các đại biểu yêu cầu gắn lộ trình giảm bù chéo với đánh giá theo từng nhóm khách hàng và hỗ trợ tiền điện trực tiếp, công khai, đúng đối tượng. Quốc hội dự kiến xem xét thông qua luật sửa đổi vào ngày 20/11. Kết quả cải cách không nên được đo bằng tốc độ thay đổi biểu giá, mà bằng khả năng giải thích từng khoản chi, chia sẻ lợi ích khi chi phí giảm và bảo vệ hộ gia đình khi cơ chế mới khiến họ chịu sức ép. Minh bạch và an sinh không đối lập: hỗ trợ đúng người chính là điều kiện để giá phản ánh đúng chi phí mà vẫn giữ được tính chính đáng.
