Thiết bị không thể thay thế trách nhiệm con người
Chống gian lận thi là sự kết hợp giữa giám sát, quy trình chặt chẽ và trách nhiệm của những người tổ chức, coi thi; thiết bị chỉ hỗ trợ phát hiện sai phạm chứ không thể bảo đảm kỳ thi công bằng nếu cán bộ cố tình tiếp tay. Đây là bài học đáng chú ý khi Bộ Giáo dục và Đào tạo chuyển từ tổng kết kỳ thi năm 2026 sang chuẩn bị cho kỳ thi năm 2027.
Ngày 29-10, tại Đà Nẵng, Thứ trưởng Thường trực Phạm Ngọc Thưởng chủ trì hội nghị tổng kết công tác tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 và chuẩn bị phương án cho năm sau. Quy mô kỳ thi vừa qua là lớn nhất từ trước đến nay: 1.223.776 thí sinh, tăng 61.642 so với năm 2025; tỷ lệ tốt nghiệp đạt 99,01%. Những con số ấy cho thấy việc bảo vệ tính công bằng không thể dựa vào một lớp kiểm soát duy nhất.
Các khâu tổ chức hướng tới một kỳ thi an toàn, nghiêm túc, đồng thời giảm áp lực và chi phí xã hội. Khi vi phạm quy chế tại một số địa phương được xử lý kịp thời, quyền lợi thí sinh được bảo vệ. Nhưng hiệu quả ấy phụ thuộc vào việc phát hiện và xử lý đúng lúc, chứ không chỉ vào việc có thêm thiết bị.
Camera hữu ích khi giám sát không hình thức
Bộ GD-ĐT đang rà soát, sửa đổi và bổ sung quy chế thi năm 2027 trên cơ sở thực tiễn kỳ thi năm 2026 và Chỉ thị số 37/CT-TTg ngày 20-10-2026 về tăng cường phòng, chống gian lận thi cử, kiểm tra, đánh giá trong giáo dục. Theo dự kiến, kỳ thi năm 2027 diễn ra trong hai ngày 11 và 12-6. Thời điểm chuẩn bị này cần được dùng để khắc phục lỗ hổng trước khi thí sinh bước vào phòng thi.
Các phương án được đặt ra gồm bổ sung camera giám sát phòng thi và khu vực thi, tiếp tục dùng máy quét an ninh cầm tay, tăng kiểm tra chéo và giám sát xuyên suốt các khâu. Dữ liệu camera có thể làm căn cứ hậu kiểm, xác minh và xử lý vi phạm. Tuy nhiên, camera chỉ có giá trị khi được vận hành đúng, dữ liệu được bảo toàn và có người chịu trách nhiệm xem xét dấu hiệu bất thường. Nếu giám sát chỉ tồn tại trên giấy hoặc kiểm tra mang tính hình thức, thêm thiết bị cũng không đóng được kẽ hở.
Một lớp bảo vệ bổ sung là nghiên cứu điều chỉnh cách bố trí điểm thi để trộn thí sinh từ các trường khác nhau, hạn chế nguy cơ phối hợp gian lận. Công nghệ và cách tổ chức có thể làm sai phạm khó thực hiện hơn; chúng không thể tự bảo đảm rằng mọi khâu đều được thực hiện nghiêm.
Kỷ luật và quản trị cán bộ phải đi cùng giám sát
Giới hạn lớn nhất của công nghệ nằm ở chỗ con người vẫn có thể lợi dụng vị trí được giao. Lãnh đạo Bộ nhấn mạnh rằng công nghệ hỗ trợ giám sát, phát hiện sai phạm nhưng khó ngăn chặn triệt để nếu cán bộ cố tình vi phạm hoặc tiếp tay cho gian lận. Vì vậy, quản trị con người không phải phần việc phụ sau khi lắp camera, mà là điều kiện để các biện pháp kỹ thuật có tác dụng.
Vụ việc tại điểm thi Trường THPT chuyên tỉnh Tuyên Quang được lãnh đạo Bộ xác định là vi phạm pháp luật nghiêm trọng, có bàn bạc và phân công nhiệm vụ. Thứ trưởng yêu cầu không né tránh trách nhiệm, cũng không dùng cụm từ “bệnh thành tích” để làm nhẹ bản chất vụ việc. Cách xử lý rõ ràng là cần thiết: quy trách nhiệm cụ thể, điều tra theo đúng thẩm quyền và xử lý nghiêm người vi phạm, không có ngoại lệ.
Kỳ thi năm 2026 ghi nhận vi phạm quy chế của 89 thí sinh, tăng so với năm trước; ở một số nơi, kiểm tra giám sát còn hình thức và chưa kịp ngăn sai phạm. Những dấu hiệu này đòi hỏi siết khâu lựa chọn, bố trí và quản lý cán bộ coi thi, đồng thời bồi dưỡng đạo đức nghề nghiệp và ý thức chấp hành pháp luật. Kỷ luật đáng tin khi trách nhiệm được xác định từ trước, không chỉ được nhắc đến sau sự cố.
Muốn công bằng, phải biến giám sát thành trách nhiệm
Phương án cho năm 2027 nên được nhìn như một hệ thống nhiều lớp: phòng ngừa từ khâu chuẩn bị, kiểm tra chéo trong tổ chức, giám sát phòng thi bằng thiết bị phù hợp, hậu kiểm dữ liệu và xử lý nghiêm cá nhân vi phạm. Nếu thiếu bất kỳ lớp nào, gian lận thi cử vẫn có thể lọt qua hoặc không được xử lý thỏa đáng.
Điều thí sinh và gia đình cần không chỉ là một phòng thi có camera, mà là niềm tin rằng mọi người được đối xử công bằng và dấu hiệu bất thường sẽ được xác minh. Công nghệ giúp lưu lại bằng chứng; quy chế xác định giới hạn; còn trách nhiệm cán bộ và kỷ luật mới quyết định các quy định có được thực thi hay không.
Vì vậy, tăng thiết bị là cần thiết nhưng chưa đủ. Muốn chống gian lận thi hiệu quả, Bộ và địa phương phải biến giám sát thành việc làm thực chất, quản trị cán bộ có trách nhiệm và bảo đảm vi phạm bị xử lý đúng mức. Công bằng của kỳ thi không được tạo ra bởi camera đơn lẻ, mà bởi con người không thể tùy tiện đứng ngoài quy tắc.
