Từ giá trị văn hóa đến một chuỗi kinh tế
Công nghiệp văn hóa là hệ thống hoạt động kết nối sáng tạo, sản xuất, phân phối, tiêu dùng và tái đầu tư, biến giá trị văn hóa thành sản phẩm có sức sống trên thị trường. Đây là bước chuyển cần thiết: văn hóa không chỉ nuôi dưỡng đời sống tinh thần mà còn có thể tạo việc làm, sinh kế và sức mạnh mềm quốc gia.
Nghị quyết 80-NQ/TW xác định phát triển các ngành công nghiệp văn hóa là nhiệm vụ trọng tâm. Trong bối cảnh Quốc hội thảo luận dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, đại biểu Bùi Thị Kim Tuyên trao đổi bên hành lang kỳ họp Quốc hội về cách khơi thông nguồn lực; Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn cũng phân tích điều kiện để chuyển lợi thế văn hóa thành sức cạnh tranh và thương hiệu quốc gia. Thông điệp đáng chú ý là không thể trông chờ vào tài năng đơn lẻ: cần một chuỗi giá trị đủ liền mạch để ý tưởng có đường đến công chúng.
Nếu các khâu sáng tạo, sản xuất và phân phối vận hành rời rạc, tiềm năng sẽ mắc kẹt trước khi thành sản phẩm. Luật và chính sách vì thế phải tạo điều kiện cho khu vực tư nhân tham gia, thay vì để Nhà nước làm thay doanh nghiệp.
Vốn và tài sản trí tuệ là hai nút thắt gắn liền
Đầu tư văn hóa khó tăng nếu rủi ro cao, thời gian thu hồi vốn dài mà quyền lợi của người bỏ vốn và người sáng tạo chưa được bảo vệ rõ. Doanh nghiệp cần thấy thị trường, cơ chế bảo vệ quyền hợp pháp và chính sách có thể dự đoán; lời kêu gọi đầu tư sẽ không đủ sức thuyết phục nếu bản quyền bị xâm phạm hoặc thủ tục còn phức tạp.
Bà Bùi Thị Kim Tuyên đề nghị đổi mới cơ chế tài chính, nghiên cứu quỹ đầu tư hoặc đồng đầu tư công – tư, đồng thời hỗ trợ có trọng tâm cho dự án sáng tạo. Song song là tháo gỡ điểm nghẽn về tài sản trí tuệ, để doanh nghiệp tiếp cận nguồn tài sản này thuận lợi và minh bạch. Đây không phải việc riêng của giới sáng tạo: bảo vệ quyền tác giả giúp họ có cơ hội hưởng thành quả lao động, còn doanh nghiệp có cơ sở đầu tư dài hạn.
Muốn dòng vốn tư nhân bớt dè dặt, phải làm rõ cả cơ chế thuế, đất đai, hạ tầng số, hợp tác công – tư và cách đặt hàng, mua sắm công. Chính sách hỗ trợ cần minh bạch, đúng nhu cầu; nếu không, ưu đãi có thể tồn tại trên giấy mà không đưa được dự án tới khâu phát hành.
Hệ sinh thái sáng tạo phải vượt khỏi một khu đất
Hoàn thiện thể chế là điều kiện mở đường, nhưng chưa đủ. Các cụm, khu công nghiệp sáng tạo chỉ có ý nghĩa khi kết nối được doanh nghiệp, nghệ sĩ, nhà thiết kế, nhà công nghệ, nhà đầu tư, cơ sở đào tạo, không gian biểu diễn, studio, nền tảng số, dịch vụ pháp lý và mạng lưới quốc tế. Nếu chỉ quy hoạch mặt bằng mà thiếu người, dịch vụ và đầu ra, đó là khu đất chứ chưa phải hệ sinh thái.
Một hệ sinh thái hoạt động tốt giúp ý tưởng gặp được vốn, kỹ năng và khán giả; đồng thời giúp sản phẩm được thử nghiệm, hoàn thiện rồi phân phối. Chính sách cần giảm những rào cản khiến doanh nghiệp khó bước từ dự án ngắn hạn sang đầu tư bền vững, đồng thời tạo không gian để nhà sáng tạo làm việc và hợp tác.
Bước tiếp theo không nên dừng ở việc ban hành luật. Các bộ, ngành và địa phương cần cụ thể hóa nhiệm vụ trong kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội, xác định tiến độ, nguồn lực, trách nhiệm và tiêu chí đánh giá. Có đầu mối chịu trách nhiệm và kết quả có thể kiểm tra, hệ sinh thái mới tránh được cảnh chính sách nhiều nhưng liên kết yếu.
Ra thị trường quốc tế nhưng không rời di sản
Mở rộng thị trường là phép thử sức cạnh tranh, không phải cuộc chạy đua đưa thật nhiều sản phẩm ra nước ngoài bằng mọi giá. Bản sắc chỉ thành lợi thế khi được chuyển hóa thành sản phẩm văn hóa Việt có chất lượng quốc tế: một bộ phim cần chất liệu Việt, nhưng cũng cần cách kể chuyện, sản xuất và quảng bá đủ sức chạm tới khán giả.
Khi phim Việt có khán giả quốc tế, âm nhạc Việt tìm được người nghe ở nhiều nước, hay di sản được trải nghiệm bằng công nghệ hiện đại, sản phẩm đồng thời đưa hình ảnh đất nước ra thế giới. Thương hiệu quốc gia vì thế có thể được nâng tầm cùng độ phủ của các sản phẩm văn hóa, miễn là chất lượng và bản sắc đi cùng nhau.
Phát triển đô thị di sản không nên đặt bảo tồn và tăng trưởng thành hai lựa chọn đối nghịch: di sản có thể là nguồn lực, nhưng bảo tồn phải gắn với đời sống, sinh kế và quyền tham gia, thụ hưởng của cộng đồng. Kết luận rất rõ: muốn công nghiệp văn hóa Việt Nam thành ngành kinh tế có sức cạnh tranh, cần vốn, bản quyền, thể chế và thị trường; muốn đi xa, phải đưa di sản cùng người dân vào trung tâm của quá trình phát triển.
