Lợi thế lớn, nhưng chưa chuyển hết thành sức mạnh
Logistics là mạng lưới dịch vụ tổ chức việc lưu chuyển, xử lý và giao nhận hàng hóa qua nhiều phương thức, từ khâu đầu đến điểm đến cuối cùng. Với vị trí chiến lược ở châu Á, logistics Việt Nam có cơ hội trở thành động lực tăng trưởng, nhưng lợi thế chỉ có ý nghĩa khi hàng hóa được vận chuyển nhanh, thông suốt và với chi phí hợp lý. Chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc, dòng vốn đầu tư quốc tế tìm đến Việt Nam, còn mạng lưới 17 hiệp định thương mại tự do mở rộng khả năng tiếp cận thị trường. Các tuyến hàng hải kết nối Mỹ, châu Âu và nội Á, cùng liên kết với ASEAN và tiểu vùng Mekong, giúp Việt Nam ngày càng giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây là nền tảng đáng kể, song không thể tự động biến thành năng lực cạnh tranh. Quy mô thị trường logistics được ước tính đạt 45–50 tỷ USD, tăng trưởng dịch vụ bình quân khoảng 14–16% mỗi năm. Đó là tín hiệu tích cực, nhưng tăng trưởng sẽ khó bền nếu những chi phí do kết nối yếu và thủ tục rườm rà tiếp tục bào mòn lợi thế.
Hạ tầng phân mảnh khiến hàng hóa trả giá
Điểm nghẽn logistics trước hết nằm ở cách hàng hóa được vận chuyển. Đường bộ đảm nhận tới 74,7% khối lượng hàng nội địa, trong khi kết nối giữa đường bộ, đường sắt, đường thủy và đường biển chưa thông suốt. Phụ thuộc quá nhiều vào một phương thức khiến mạng lưới dễ ùn tắc, còn mỗi lần chuyển tải thiếu đồng bộ lại kéo dài thời gian và phát sinh chi phí. Hệ quả không dừng ở bảng cân đối của doanh nghiệp. Khi hàng hóa chậm hơn, nhà sản xuất và người bán khó chủ động giao hàng; áp lực chi phí có thể lan đến giá hàng hóa và chất lượng dịch vụ mà người tiêu dùng nhận được. Với hoạt động xuất nhập khẩu, mức phụ thuộc vào cước vận tải quốc tế và các hãng tàu nước ngoài cũng khiến doanh nghiệp dễ bị tác động bởi biến động bên ngoài. Tổ chức logistics theo địa giới hành chính là cách tiếp cận lỗi thời. Tại Diễn đàn Logistics Vùng lần thứ VII, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh các địa phương không thể tự xây hệ thống khép kín, mà cần đồng bộ, kết nối và chia sẻ hiệu quả.
Thủ tục và ranh giới pháp lý cũng là nút thắt
Hạ tầng cứng không phải trở ngại duy nhất. Khoảng 70% tổng thời gian giải phóng hàng nằm ở các thủ tục ngoài cơ quan hải quan, như cấp phép, kiểm tra chuyên ngành và kiểm định. Khi quy trình giữa các cơ quan thiếu ăn khớp, thời gian chờ đợi trở thành chi phí thực tế và làm suy yếu khả năng cạnh tranh của hàng hóa. Một lớp vướng mắc khác xuất hiện cùng thương mại điện tử: ranh giới giữa bưu chính, vận tải và logistics ngày càng mờ. Tại các phiên thảo luận về dự án Luật Bưu chính sửa đổi, đại biểu và doanh nghiệp đặt câu hỏi về phạm vi và trách nhiệm của từng lĩnh vực. Quy định thiếu rõ ràng có thể khiến doanh nghiệp phải tuân thủ chồng chéo; ngược lại, buông lỏng quản lý cũng gây lo ngại về an toàn bưu gửi và nghĩa vụ thuế. Luật cần phân định dịch vụ bưu chính dựa trên hoạt động và mạng lưới cung ứng, thay vì coi mọi phương tiện chở hàng là cùng một loại hình. Ranh giới minh bạch vừa bảo vệ cạnh tranh bình đẳng, vừa tránh dựng thêm rào cản cho các mô hình giao nhận mới.
Từ tháo gỡ điểm nghẽn đến năng lực cạnh tranh
Giải pháp không thể chỉ là xây thêm công trình riêng lẻ. Quy hoạch cần tổ chức theo vùng kinh tế, hành lang vận tải và chuỗi cung ứng, kết nối đồng bộ đường bộ, đường biển, đường sắt, hàng không, cảng biển và khu logistics. Quy trình thủ tục thống nhất sẽ giúp vận tải đa phương thức hoạt động hiệu quả hơn, thay vì buộc hàng hóa liên tục chờ đợi ở những điểm giao cắt. Song song, cải cách thủ tục chuyên ngành phải đặt mục tiêu giảm thời gian xử lý và loại bỏ khâu trùng lặp. Luật Bưu chính sửa đổi cũng cần xác định rõ phạm vi dịch vụ, trách nhiệm của các bên và bảo đảm mọi chủ thể được tiếp cận thị trường bình đẳng; quản lý quá rộng có thể làm tăng gánh nặng tuân thủ, còn cạnh tranh thiếu công bằng sẽ hạn chế đổi mới. Ngành logistics không thiếu cơ hội hay vị trí thuận lợi. Thứ còn thiếu là một hệ thống liên kết đủ liền mạch để biến chúng thành lợi ích thực tế. Tháo gỡ các nút thắt hạ tầng, thủ tục và thể chế không phải việc phụ trợ: đó là điều kiện để logistics Việt Nam nâng sức cạnh tranh và đóng góp nhiều hơn cho tăng trưởng quốc gia.
