Từ triệu chứng giống cúm đến tình trạng nguy kịch
Bệnh não mô cầu là bệnh nhiễm khuẩn do Neisseria meningitidis gây ra, có thể tiến triển rất nhanh và đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời. Giai đoạn đầu thường khó phân biệt với cúm hoặc sốt siêu vi: người bệnh có thể sốt, mệt mỏi, đau đầu, đau cơ hoặc buồn nôn. Nhưng tình trạng có thể chuyển xấu trong vài giờ đến 24 giờ, tiến triển thành viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết, sốc và suy đa cơ quan.
Diễn tiến nhanh có lý do: khi vi khuẩn vào máu, độc tố kích hoạt phản ứng viêm dữ dội, làm tổn thương mạch máu, rối loạn đông máu và tụt huyết áp, khiến các cơ quan thiếu máu nuôi. Nếu xâm nhập hệ thần kinh trung ương, vi khuẩn có thể gây viêm màng não, phù não, co giật và rối loạn ý thức. Nhiễm khuẩn huyết cũng có thể xuất hiện mà không kèm viêm màng não. Vì vậy, chờ triệu chứng “đủ điển hình” mới tìm trợ giúp là một lựa chọn nguy hiểm.
Não mô cầu không phải viêm não Nhật Bản: bệnh này do vi khuẩn gây ra và lây qua dịch tiết đường hô hấp khi tiếp xúc gần, còn viêm não Nhật Bản do vi-rút, chủ yếu lây qua muỗi mang vi-rút đốt. Phân biệt đúng không thay thế việc khám bệnh, nhưng giúp tránh nhầm đường lây và cách phòng ngừa.
Dấu hiệu não mô cầu cần được xử trí khẩn cấp
Sốt cao đột ngột hoặc thân nhiệt bất thường, đau đầu dữ dội, nôn ói, cứng gáy, lừ đừ, khó đánh thức hay co giật đều là dấu hiệu cần được đánh giá cấp cứu. Tay chân lạnh, thở nhanh, da tái hoặc nổi vân tím có thể gợi ý nhiễm khuẩn huyết và sốc; da nhợt, đau cơ dữ dội hoặc thay đổi ý thức cũng đáng báo động. Đặc biệt, ban xuất huyết thường là các chấm hoặc mảng đỏ tím dưới da, ấn không mất màu, có thể lan nhanh.
Ban xuất huyết là tín hiệu nguy hiểm, nhưng không phải ai mắc bệnh cũng có ban, nhất là ở giai đoạn đầu. Bệnh có thể chuyển nặng trước khi dấu hiệu này xuất hiện, nên tuyệt đối không chờ nổi ban mới đưa người bệnh đi cấp cứu. Khi có triệu chứng nghi ngờ hoặc sức khỏe xấu đi nhanh, hãy gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế ngay; đừng tự theo dõi tại nhà để chờ xem có thêm dấu hiệu nào xuất hiện.
Người sống sót sau bệnh nặng vẫn có thể đối mặt với di chứng như tổn thương thần kinh, tổn thương mô nghiêm trọng hoặc phải cắt cụt chi. Điều đó càng cho thấy xử trí sớm không phải phản ứng thái quá: đây là bước cần thiết trước một bệnh có thể đổi trạng thái nhanh hơn khả năng tự đánh giá của gia đình.
Tiếp xúc ca bệnh: tiêm vắc xin vẫn cần theo dõi
Não mô cầu lây qua dịch tiết mũi họng khi tiếp xúc gần; tiếp xúc kéo dài trong không gian kín, đông người như gia đình, lớp học, ký túc xá hoặc nơi ở tập thể làm tăng nguy cơ. Người mang vi khuẩn ở vùng mũi họng có thể không có triệu chứng nhưng vẫn lây cho người khác. Tiếp xúc thoáng qua thông thường có nguy cơ thấp hơn, song nếu có tiếp xúc ca bệnh, đừng tự kết luận rằng mình an toàn.
Người đã tiêm đầy đủ vắc xin vẫn cần được khám, theo dõi chặt chẽ khi phơi nhiễm hoặc có triệu chứng nghi ngờ. Vắc xin không phải lý do để bỏ qua đánh giá y tế. Nếu xuất hiện ca bệnh trong gia đình, lớp học hoặc nơi ở tập thể, hãy thông báo cho y tế địa phương để xác định ai là người tiếp xúc gần, hướng dẫn theo dõi và đánh giá có cần dùng kháng sinh dự phòng hay không. Nhân viên y tế, người nhà, bạn cùng phòng và những người tiếp xúc gần cần để cơ sở y tế quyết định việc dự phòng.
Trong lúc chờ hướng dẫn, nên rửa tay, che miệng khi ho, đeo khẩu trang, giữ phòng thông thoáng và không dùng chung vật dụng có thể tiếp xúc với nước bọt. Những biện pháp này hỗ trợ giảm lây truyền, nhưng không thay thế việc khai báo phơi nhiễm và theo dõi triệu chứng. Kết luận cần nhớ rất rõ: nghi mắc thì đi khám khẩn cấp; đã tiếp xúc thì liên hệ y tế, kể cả khi đã tiêm vắc xin.
