Di sản sống trong từng thớ gỗ
Làng nghề Thiết Úng là cộng đồng làm điêu khắc gỗ mỹ nghệ có lịch sử hàng trăm năm, nơi kỹ thuật tạo hình và kinh nghiệm chọn gỗ được truyền qua nhiều thế hệ. Truyền thống ấy không phải món đồ trưng bày bất động: tiếng đục, tiếng chạm vẫn vang trong những xưởng xen giữa nếp nhà. Nghề từng phục vụ nhu cầu sinh hoạt, còn ngày nay thế mạnh của làng là tượng phong thủy, tượng thờ và tượng trưng bày. Tác phẩm bắt đầu từ khả năng “nhìn mộc” — đọc đường vân, thớ và dáng phôi để chọn hướng tạo hình. Người thợ tính lực tay, đường đục để làm nổi khối mà không khiến gỗ nứt, vỡ. Bởi vậy, giá trị của chạm khắc gỗ ở Thiết Úng không chỉ nằm ở hình dáng hoàn thiện, mà còn ở tri thức vật liệu và cảm quan được tích lũy qua nhiều đời.
Hiện Hội làng nghề có 28 nghệ nhân, trong đó 5 người được phong danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú; hàng trăm thợ lành nghề tiếp nối kỹ thuật của cha ông. Nhiều sản phẩm đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao, 4 sao. Những con số ấy cho thấy nền tảng nghề vẫn hiện hữu, nhưng cũng đặt ra câu hỏi cấp thiết: làm sao để truyền thống có người xem, người học và người mua trong một thị trường đang đổi khác?
Công nghệ tăng tốc, bàn tay giữ thần thái
Câu trả lời của Thiết Úng không phải là chọn thủ công hay máy móc, mà là phân định đúng việc cho từng bên. Làng đã ứng dụng máy CNC vào một số công đoạn; nếu trước đây làm thủ công cần hơn một tuần cho một sản phẩm, thời gian nay có thể còn khoảng 12 giờ. Đây là thay đổi đáng kể về năng suất, nhưng tốc độ không thể thay thế con mắt thẩm mỹ. Máy hỗ trợ tạo hình; những chi tiết cần độ tinh tế, từ nét mặt đến thần thái, vẫn đòi hỏi kinh nghiệm và sự khéo léo của nghệ nhân.
Cách kết hợp này đáng chú ý vì không biến kỹ thuật truyền thống thành phần việc thừa sau khi có máy. Người thợ vẫn chọn phôi, cân nhắc hướng đục và hoàn thiện những đường nét mà thiết bị khó truyền tải cảm xúc. Các công đoạn từ lên ý tưởng, chọn gỗ, tạo phôi, tạc hình đến làm tinh và hoàn thiện cũng cho thấy một tác phẩm không thể chỉ được đánh giá bằng thời gian sản xuất. Công nghệ có ích khi giải phóng sức lao động ở khâu phù hợp, còn giá trị riêng của điêu khắc gỗ mỹ nghệ vẫn nằm trong quyết định và bàn tay con người.
Đưa xưởng nghề đến với người xem trực tuyến
Đổi mới thứ hai diễn ra ở cách kể câu chuyện về sản phẩm. Trước đây, đầu ra chủ yếu dựa vào khách mua trực tiếp, khách quen và trung gian; hiện nay, nhiều cơ sở dùng Facebook, TikTok và YouTube để đăng hình, video, thậm chí phát trực tiếp quá trình làm nghề. Đây không chỉ là thêm một kênh bán hàng. Người xem có thể theo dõi từ lúc chọn phôi đến khi tác phẩm hoàn thiện, nhờ đó hiểu vì sao một đường chạm cần thời gian và kinh nghiệm.
Với khách hàng, không gian số giúp quan sát mẫu mã, tìm hiểu đặc điểm sản phẩm, trao đổi với người bán và nhận tư vấn trước khi đặt hàng. Với công chúng chưa từng đến làng, hình ảnh và video mở một cánh cửa vào xưởng, nơi kỹ thuật vốn khó diễn tả bằng lời trở nên cụ thể. Đây là lợi thế thật sự của quảng bá làng nghề trên nền tảng số: đưa tay nghề ra khỏi phạm vi khách quen và địa điểm địa lý. Nhưng nội dung trực tuyến chỉ có sức thuyết phục khi phản ánh đúng sản phẩm, quy trình và phong cách riêng của từng nghệ nhân.
Giữ nghề bằng cách mở rộng công chúng
Không gian số không tự bảo đảm làng nghề phát triển; nó tạo cơ hội để Thiết Úng kết nối với khách hàng và công chúng mới, còn chất lượng và bản sắc mới giữ họ ở lại. Vì thế, hướng đi phù hợp là để thế hệ trẻ tham gia vận dụng công nghệ trong khi nghệ nhân tiếp tục truyền nghề, thay vì chạy theo mẫu mã đại trà. Những người trẻ đang bước vào nghề, còn kinh nghiệm truyền thống kết hợp khả năng sử dụng công nghệ đã giúp sản phẩm tiếp cận thị trường rộng hơn.
Thời gian tới, làng định hướng đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, mở rộng quảng bá sản phẩm trên các nền tảng trực tuyến và kết hợp xúc tiến thương mại để tìm thêm khách hàng, mở rộng thị trường tiêu thụ. Đây là bước tiếp theo hợp lý, miễn là quảng bá không lấn át việc giữ chất lượng và trao truyền kỹ thuật. Thiết Úng đang cho thấy nghề truyền thống không phải chọn giữa bảo tồn và đổi mới: bàn tay nghệ nhân giữ linh hồn tác phẩm, còn nền tảng số giúp nhiều người có cơ hội nhìn thấy giá trị ấy.
