Khi ảnh đời thường trở thành ký ức chung
Nhiếp ảnh cộng đồng là việc người dân ghi lại cảnh vật, con người và sinh hoạt quanh mình, tạo nên những hình ảnh có thể lưu giữ ký ức chung và phản ánh thành phố qua thời gian. Sáng 31/10/2026, triển lãm với chủ đề “Từ ký ức đô thị đến Công nghiệp văn hóa” diễn ra tại Đài Phát thanh và Truyền hình TP. Hồ Chí Minh, giới thiệu ảnh tư liệu, tác phẩm đương đại, sách ảnh và máy ảnh qua nhiều thế hệ. Điều đáng chú ý không chỉ là sự hiện diện của những bức ảnh đẹp, mà là cách chúng đặt quá khứ cạnh hiện tại. Một tấm ảnh chợ hay con hẻm quen thuộc có thể ghi lại thứ mà quy hoạch và những công trình mới thường bỏ qua: nhịp sống thường ngày. Trong thời đại ai cũng có thể chụp và chia sẻ, câu hỏi cấp thiết là làm sao để hình ảnh rời rạc không biến mất giữa dòng tin liên tục.
Chợ xưa, phố cũ và thành phố đang đổi thay
Ảnh chợ Bến Thành, chợ Bình Tây và những tuyến phố đưa người xem trở lại một diện mạo đô thị khác: xe cộ kiểu cũ, hàng quán, dòng người và các công trình quen thuộc cùng hiện lên trong khung hình. Có địa điểm vẫn còn đó, nhưng cảnh quan và nhịp sống xung quanh đã đổi khác. Những ảnh tư liệu đen trắng về xe tăng trên phố, đoàn người mang biểu ngữ hay đám đông trước chợ Bến Thành còn lưu lại dấu vết của những thời khắc lịch sử mà ký ức cá nhân khó bao quát. Bên cạnh ảnh thành phố xưa là cảnh quan qua nhiều giai đoạn và những khoảnh khắc đời sống hôm nay. Sự đặt cạnh ấy có sức gợi hơn một lời kể tuyến tính: nó cho thấy thành phố không chỉ thay hình đổi dạng, mà còn tiếp tục sống trong những chi tiết bình dị.
Triển lãm cũng đưa vào những hình ảnh hát bội, nghệ nhân đờn ca tài tử và đời sống văn hóa Nam Bộ. Nhờ vậy, ký ức đô thị không bị thu hẹp thành kiến trúc hay giao thông; nó còn bao gồm con người, nghề nghiệp và những sinh hoạt cộng đồng làm nên bản sắc nơi chốn.
Từ khoảnh khắc riêng đến tư liệu có ích lâu dài
Giá trị của nhiếp ảnh cộng đồng nằm ở khả năng biến góc nhìn cá nhân thành tư liệu để nhiều người cùng đọc lại. Chương trình đặt ra yêu cầu chuyển những hình ảnh phân tán thành nguồn lưu trữ có giá trị lâu dài, trong bối cảnh việc chụp và chia sẻ ngày càng phổ biến. Điều này có ý nghĩa thiết thực với người trẻ: ghi lại một góc phố hôm nay cũng là tham gia lưu giữ ký ức chung, đồng thời tạo thêm chất liệu để tra cứu biến đổi đô thị, phục vụ nghiên cứu và giáo dục. Nhưng chụp nhiều chưa đồng nghĩa với lưu giữ tốt. Ảnh thiếu địa điểm, thời điểm hoặc thông tin về bối cảnh sẽ khó giúp người xem tương lai hiểu điều gì đã diễn ra. Bởi vậy, tư liệu cần được chọn lọc, mô tả và bảo quản, chứ không thể chỉ trông cậy vào việc đăng tải.
Một đề xuất tại chương trình là xây dựng “Bản đồ Nhiếp ảnh Cộng đồng”, nền tảng số lưu trữ và định vị hình ảnh theo địa danh, gắn với dòng chảy lịch sử. Ý tưởng này có thể giúp kết nối ảnh với nơi chốn cụ thể, nhưng chỉ phát huy tác dụng nếu đi kèm quy trình xác thực, chọn lọc, lưu trữ và quản lý dữ liệu rõ ràng.
Triển lãm mở ra cuộc đối thoại cần thiết
Khi ảnh tư liệu, tác phẩm đương đại, sách ảnh và máy ảnh nhiều thế hệ cùng hiện diện, triển lãm không còn là nơi nhìn lại quá khứ một chiều. Đó là lời mời đối chiếu những gì thành phố từng có với nhịp sống đang diễn ra, và tự hỏi hình ảnh nào xứng đáng được lưu lại cho mai sau. Các tác phẩm về kiến trúc, đường phố và sinh hoạt thường nhật tạo nên góc nhìn trực quan về sự tiếp nối giữa quá khứ và hiện tại. Theo tôi, đóng góp đáng kể nhất của sự kiện là nhắc rằng ký ức đô thị không thuộc riêng giới nhiếp ảnh hay cơ quan lưu trữ. Nó được hình thành từ những người nhìn thấy, ghi lại và chia sẻ những đổi thay quanh mình. Nếu được tổ chức thành nguồn tư liệu đáng tin cậy, những bức ảnh ấy vừa giúp thành phố hiểu rõ hơn con đường đã đi qua, vừa khiến các quyết định hôm nay gắn bó hơn với đời sống thực.
